Yenidoğan sarılığı nedir?

Yenidoğan sarılığı, bebeğin cildinde ve göz aklarında sarı renk oluşmasıdır. Kanda bilirubin adlı maddenin artmasıyla gelişir.

Yenidoğanların büyük bölümünde bir miktar sarılık görülür ve bu, çoğunlukla geçici bir uyum sürecidir. Bebeğin karaciğeri henüz olgunlaşmamıştır ve bilirubini yavaş temizler.

Zamanlama en önemli ayrımdır. İlk yirmi dört saat içinde ortaya çıkan sarılık asla olağan sayılmaz ve beklenmeden değerlendirilir.

Olağan seyirde sarılık ikinci üçüncü günde başlar, dördüncü beşinci günde en yoğun hâline ulaşır ve iki hafta içinde geriler.

Sarılık yüzden başlar ve aşağı doğru yayılır. Göğse, karına ve bacaklara inmesi düzeyin arttığını gösterir; ancak gözle yapılan değerlendirme yanıltıcıdır ve ölçüm gerekir.

Emzirmeyle ilişkili iki farklı tablo vardır. İlk günlerde yeterli beslenememeye bağlı görülen sarılık, emzirmenin sıklaştırılmasıyla düzelir. İkincisi anne sütüyle ilişkili sarılıktır; daha geç başlar, haftalarca sürebilir ve emzirmenin kesilmesini gerektirmez.

Bu ayrım önemsenmelidir: sarılık nedeniyle emzirmeyi kesmek çoğu durumda yanlıştır ve tabloyu ağırlaştırır.

Bilirubin çok yükselirse beyne geçebilir ve kalıcı hasar bırakabilir. Bu tablo seyrektir ve düzenli izlemle önlenebilir; sayfanın asıl mesajı budur.

Güneşe yatırmak tedavi değildir ve yanık ile ısı kaybı riski taşır.

Değerlendirmede sarılığın ne zaman başladığı, ne kadar hızlı ilerlediği, bebeğin beslenmesi, kilo durumu, idrar ve dışkı çıkışı sorgulanır.

Gözle bakarak düzey belirlenemez. Ölçüm cilt üzerinden yapılan cihazla ya da kan alınarak yapılır; karar bu ölçüme göre verilir.

Ölçüm, bebeğin saat cinsinden yaşına ve risk etkenlerine göre değerlendirilir. Aynı değer bir bebekte izlem, başka bir bebekte tedavi gerektirebilir.

İlk yirmi dört saatte görülen sarılıkta, hızlı yükselen değerlerde ve iki haftadan uzun süren sarılıkta ileri tetkikler istenir: kan grubu ve uyuşmazlık testleri, kan sayımı, enzim düzeyleri, tiroit testleri, enfeksiyon araştırması.

İki haftayı aşan sarılıkta bilirubinin hangi tipte yükseldiği ayrıca belirlenir; safra yollarıyla ilgili sorunlar bu yolla ayrılır ve erken tanı bu grupta belirleyicidir.

Tedavide ilk basamak beslenmenin desteklenmesidir. Emzirme sıklaştırılır; günde sekiz on iki kez emzirme hedeflenir. Bilirubin dışkıyla atıldığı için beslenme doğrudan tedavi görevi görür.

Değerler eşiği aştığında ışık tedavisi uygulanır. Bebek özel ışık altında, gözleri kapatılarak ve bezi açık biçimde izlenir; bu tedavi güvenlidir ve etkilidir.

Işık tedavisi sırasında emzirme sürdürülür.

Çok yüksek değerlerde ve hızlı yükselen tablolarda kan değişimi uygulanır; bu, hastane koşullarında yapılan bir işlemdir.

Uyuşmazlığa bağlı tablolarda ek tedaviler gündeme gelebilir.

Sarılık nedeniyle emzirme kesilmez; kesme kararı yalnız özel durumlarda ve hekim tarafından verilir.

Güneşe yatırmak, şekerli su vermek ve öğün atlatmak tedavi değildir ve zarar verebilir.

Yenidoğan sarılığının büyük bölümü zararsızdır; risk, izlemsiz kalan ve çok yükselen değerlerde ortaya çıkar.

Bilirubin belirli bir düzeyi aştığında beyne geçebilir ve kalıcı hasar bırakabilir. Bu tablo işitme kaybına, hareket bozukluklarına ve gelişim sorunlarına yol açar.

Bu sonuç neredeyse tamamen önlenebilir. Önlemenin yolu basittir: zamanında ölçüm ve düzenli izlem.

Erken taburcu olan bebeklerde ilk kontrolün aksatılması en sık gecikme nedenidir. Sarılık genellikle taburculuktan sonraki günlerde en yüksek düzeye ulaşır.

Riski artıran durumlar bellidir: erken doğum, doğum ağırlığının düşük olması, kan grubu uyuşmazlığı, doğumda oluşan morluklar, kardeşinde sarılık öyküsü, ilk yirmi dört saatte başlayan sarılık, yetersiz beslenme ve kilo kaybının sürmesi.

İki haftayı aşan sarılık ayrıca değerlendirilir. Safra yollarıyla ilgili doğuştan sorunlar bu şekilde ortaya çıkar ve bu grupta erken tanı sonucu doğrudan belirler. Açık renkli dışkı ve koyu idrar bu tablonun uyarı işaretidir.

Korunmada en somut adım beslenmedir. Emzirme ilk saatlerde başlatılır ve sıklaştırılır; günde sekiz on iki kez hedeflenir.

Bebek emmiyorsa ya da anne sütü yetersizse hekime bildirilir; beklemek doğru değildir.

Islak bez ve dışkı sayısı takip edilir; bunlar beslenmenin yeterliliğini gösteren en pratik ölçüdür.

Taburculuk sonrası kontrol randevusuna gidilir; bu randevu ertelenmez.

Gebelikte kan grubu ve uyuşmazlık taraması yaptırılır.

Bebek iyi aydınlatılmış ortamda, gün ışığında günlük olarak gözlenir; sarılığın göğse ve bacaklara inmesi bildirilir.

Güneşe yatırma uygulanmaz.

Evdeki bakımın merkezinde beslenme ve gözlem vardır.

Emzirme sıklaştırılır. Günde sekiz on iki kez, gece de dâhil olmak üzere emzirilir; bebek uzun uyuyorsa uyandırılarak beslenir.

Her emzirmede bebeğin etkin emdiğinden emin olunur: yutkunma sesi duyulmalı ve emzirme sonrası meme yumuşamalıdır.

Bilirubin dışkıyla atılır; bu nedenle sık beslenme doğrudan tedavi görevi görür.

Islak bez ve dışkı sayısı yazılır. İlk günlerden sonra günde altı ve üzeri ıslak bez ile üç ve üzeri dışkılama beklenir.

Bebek her gün aynı koşullarda tartılır; kilo alımı beslenmenin en nesnel göstergesidir.

Sarılık gün ışığında, pencere kenarında ve giysisi açılarak gözlenir. Alından başlayarak parmakla hafifçe bastırıp bırakıldığında cildin rengine bakılır.

Sarılığın göğse, karına ve bacaklara inmesi hekime bildirilir.

Dışkı ve idrar rengi izlenir. Açık renkli, macun kıvamında dışkı ve koyu idrar bekletilmeden bildirilir.

Bebek güneşe yatırılmaz; yanık ve ısı kaybı riski taşır.

Şekerli su, bitki çayı ve ek sıvı verilmez.

Taburculuk sonrası kontrol randevusuna gidilir.

Işık tedavisi uygulanıyorsa emzirme sürdürülür ve seanslar aksatılmaz.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: ilk yirmi dört saatte başlayan sarılık, hızla koyulaşan sarı renk, göbek altına ve bacaklara inen sarılık, emmede belirgin azalma, zor uyandırılan bebek, tiz sesli ağlama, kas gevşekliği ya da sertliği, boyunda geriye yaylanma, ateş, kusma, az ıslak bez, açık renkli dışkı ve koyu idrar, iki haftayı aşan sarılık.