El-ayak-ağız hastalığı nedir?

El ayak ağız hastalığı, çoğunlukla küçük çocuklarda görülen ve virüslerin yol açtığı bulaşıcı bir tablodur.

Adını tuttuğu bölgelerden alır: ağız içinde ağrılı yaralar, el içi ve ayak tabanında kabartılar ve kabarcıklar. Kalça ve genital bölgede de döküntü olabilir.

Hayvanlarda görülen benzer adlı hastalıkla ilgisi yoktur; bu, ailelerin sık karıştırdığı bir konudur.

Beş yaşından küçük çocuklarda sıktır. Kreş ve yuva ortamında hızla yayılır; yaz sonu ve sonbaharda artar.

Bulaşma birden çok yolla olur: tükürük, burun salgısı, kabarcık sıvısı ve dışkı. Dışkı yoluyla bulaş iyileşmeden sonra haftalarca sürebilir; bu nedenle el yıkama tabloyu kontrol etmenin merkezindedir.

Hastalık çoğunlukla hafif seyreder ve bir hafta on gün içinde kendiliğinden geçer.

Asıl sorun ateş ya da döküntü değil, ağız yaralarının yarattığı ağrıdır. Çocuk yutkunamaz, içmek istemez ve sıvı kaybı gelişebilir. Bu, hastaneye yatışın en sık nedenidir.

Hastalıktan haftalar sonra tırnaklarda çizgilenme ve dökülme görülebilir. Bu tablo aileleri korkutur ama zararsızdır; tırnak kendiliğinden yeniden çıkar.

Erişkinler de yakalanabilir; onlarda tablo daha hafif ya da belirtisiz geçer.

Tanı muayeneyle konur. Ağız içindeki yaralar ile el ve ayaktaki döküntünün birlikte bulunması tabloyu belli eder; laboratuvar testi çoğunlukla gerekmez.

Ayırıcı tanıda uçuk kaynaklı ağız iltihabı, suçiçeği, aft ve bakteriyel boğaz enfeksiyonu yer alır.

Ağır seyreden, alışılmadık bulgular veren ve bağışıklığı baskılanmış hastalarda ileri testler istenir.

Tedavi destek tedavisidir; virüse yönelik özel bir ilaç yoktur ve antibiyotik işe yaramaz.

Asıl hedef ağrıyı azaltmak ve sıvı alımını sürdürmektir. Bu iki başlık, hastalığın yönetiminin tamamıdır.

Ağrı ve ateş için parasetamol içeren ilaçlar hekimin belirlediği dozda kullanılır. Doz çocuklarda kiloya göre hesaplanır ve aspirin verilmez.

Ağız içi jeller hekim önerisiyle kullanılır; küçük çocuklarda bazı ürünler uygun değildir.

Soğuk gıdalar ağrıyı azaltır ve sıvı alımını kolaylaştırır: soğuk süt, dondurma, yoğurt, buzlu su. Asitli meyve suları, tuzlu ve baharatlı gıdalar ağrıyı artırır.

Sıvı azar azar ve sık verilir. Bardaktan içemeyen çocukta şırınga ya da kaşık kullanılabilir.

Kabarcıklar patlatılmaz.

Çocuk ateşi düşene ve ağız yaraları iyileşene kadar kreşe gitmez; ancak dışkı yoluyla bulaş haftalarca sürdüğü için el yıkama alışkanlığı bu sürenin ötesinde de sürdürülür.

Tırnak dökülmesi tedavi gerektirmez.

Gebelikte hastalık geçirilirse hekime bildirilir; doğuma yakın dönemde ayrıca izlem yapılır.

Hastalık çoğu çocukta hafif seyreder; asıl risk sıvı kaybıdır.

Ağız yaraları ağrılıdır ve çocuk içmeyi reddeder. Bebeklerde ve küçük çocuklarda sıvı kaybı hızla gelişir. İdrarın azalması, ağız kuruluğu, gözyaşı olmadan ağlama ve uyku hâli bu tabloyu gösterir.

Bu nedenle sayfanın asıl mesajı basittir: ateş değil, içebilme takip edilir.

Seyrek görülen ama bilinen sorunlar arasında beyin zarı ve beyin tutulumu, kalp kası tutulumu ve akciğer sorunları yer alır. Bu tablolar acil bulgularla ortaya çıkar.

Tırnak dökülmesi zararsızdır ve kendiliğinden düzelir.

Gebelikte, özellikle doğuma yakın dönemde geçirilen enfeksiyon yenidoğan için ayrı değerlendirilir.

Bağışıklığı baskılanmış çocuklarda tablo ağır seyredebilir.

Korunmanın merkezinde el yıkama vardır. Tuvalet sonrası, bez değiştirdikten sonra ve yemek öncesi eller sabunla yıkanır; el dezenfektanları bu virüs grubunda daha az etkilidir, su ve sabun tercih edilir.

Oyuncaklar ve sık dokunulan yüzeyler düzenli temizlenir.

Ortak bardak, çatal, kaşık, havlu ve emzik kullanılmaz.

Hasta çocuk ateşi düşene ve ağız yaraları iyileşene kadar kreşe gönderilmez.

Öpüşme ve yakın temas hastalık süresince azaltılır.

Bez değiştirme alanı her kullanımdan sonra temizlenir.

Hastalığı geçirmek yalnız o virüs tipine karşı koruma sağlar; farklı tiplerle yeniden geçirilebilir.

Aşısı yoktur.

Bu tabloda evdeki bakım tedavinin kendisidir ve tek bir hedefe odaklanır: çocuğun sıvı alması.

Sıvı azar azar ve sık verilir. Bir seferde çok miktar yerine her on on beş dakikada birkaç yudum daha kolay tolere edilir.

Soğuk seçenekler tercih edilir: soğuk süt, ayran, dondurma, buzlu su, yoğurt, muhallebi. Soğuk ağrıyı azaltır.

Asitli meyve suları, gazlı içecekler, tuzlu, baharatlı ve sert gıdalar verilmez; ağrıyı artırır.

Bardaktan içemeyen çocukta şırınga, kaşık ya da pipet kullanılabilir.

Emen bebeklerde emzirme sıklaştırılır; emmeyi reddediyorsa kaşıkla verilir ve hekime bildirilir.

Ağrı ve ateş için hekimin önerdiği ilaç kullanılır; doz kiloya göre belirlenir ve aspirin verilmez. İlacın öğün öncesi verilmesi beslenmeyi kolaylaştırır.

İdrar takip edilir. Bebeklerde bezin ıslanma sıklığı en güvenilir göstergedir.

Kabarcıklar patlatılmaz; tırnaklar kısa kesilir.

Ağız bakımı nazikçe yapılır; sert fırçalama ve alkollü gargara kullanılmaz.

Eller sık yıkanır; oyuncaklar ve yüzeyler temizlenir.

Ortak bardak, havlu ve emzik kullanılmaz.

Tırnak dökülmesi görülürse endişelenilmez; tırnak kendiliğinden yeniden çıkar.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: hiç sıvı alamama, idrarın belirgin azalması, ağız kuruluğu ve gözyaşsız ağlama, uyku hâli ve uyandırmada güçlük, ateşin üç günden uzun sürmesi, ense sertliği ve şiddetli baş ağrısı, nefes almada zorlanma, göğüs ağrısı ve çarpıntı, havale, döküntüde iltihaplanma, üç aydan küçük bebekte hastalık.