Yenidoğan sarılığı takibi nedir?

Yenidoğan sarılığı takibi, bebekte gelişen sarılığın düzeyinin ölçülüp güvenli sınırların içinde kalıp kalmadığının izlenmesidir. Amaç sarılığı tamamen önlemek değil, yükselmeyi zamanında yakalamaktır.

Sarılık yenidoğanda çok sık görülür. Zamanında doğan bebeklerin büyük bölümünde ilk günlerde bir miktar sarılık gelişir. Nedeni doğaldır: bebeğin alyuvarları erişkine göre daha hızlı yıkılır ve bu yıkımdan çıkan bilirubini işleyen karaciğer enzimleri henüz olgunlaşmamıştır. Bu tabloya fizyolojik sarılık denir; genellikle ikinci ile dördüncü günlerde tepe yapar ve kendiliğinden geriler.

Takibi gerektiren şey istisnalardır. İlk yirmi dört saat içinde başlayan sarılık, hızlı yükselen değerler, iki haftadan uzun süren sarılık ve erken doğan bebeklerdeki sarılık ayrı ele alınır. Kan grubu uyuşmazlığı, enfeksiyon, kansızlık, emzirme sorunları ve bazı kalıtsal durumlar bu tabloların altında yatabilir.

Değerin yükselmesi neden izlenir sorusunun yanıtı açıktır. Çok yüksek bilirubin düzeyleri beyin dokusuna geçebilir ve kalıcı hasar bırakabilir. Bu tablo bugün seyrektir; seyrek olmasının nedeni tam olarak düzenli takip ve zamanında tedavidir.

Göz kararıyla değerlendirme yanıltır. Sarılığın yüzden başlayıp gövdeye ve bacaklara doğru yayıldığı bilinir, ancak yaygınlığa bakarak düzey tahmin etmek güvenilir değildir. Ölçüm için alından yapılan ışıklı ölçüm ya da kandan bakılan bilirubin değeri kullanılır.

İzlem doğumdan itibaren başlar. Bebeğin doğum haftası, doğum kilosu, anne ve bebeğin kan grupları, doğumdaki özel durumlar kaydedilir. Sarılık gözlendiğinde ya da risk varsa ölçüm yapılır.

Ölçümün iki yolu vardır. Alından yapılan ışıklı ölçüm iğnesizdir ve tarama için kullanılır. Değer sınıra yaklaştığında ya da tedavi kararı verilecekse kandan bilirubin bakılır. Ölçüm tek başına değerlendirilmez; bebeğin saat cinsinden yaşı, doğum haftası ve risk etkenleri birlikte bir eşik tablosuna işlenir. Aynı değer bir bebekte izlem, diğerinde tedavi gerektirebilir.

Neden araştırması gerektiğinde yapılır. Kan grubu ve uyuşmazlık testleri, kan sayımı, gerekirse enfeksiyon ve tiroid incelemeleri istenir. İki haftayı aşan sarılıkta doğrudan bilirubin ölçülür; bu değerin yüksek olması safra akışıyla ilgili bir sorunu gösterebilir ve ayrı bir yol izlenir.

Tedavinin ilk basamağı ışık tedavisidir. Bebek özel mavi ışık altında, gözleri korunarak yatırılır. Işık, deride biriken bilirubini vücuttan atılabilir bir biçime dönüştürür. Bu sırada beslenme sürdürülür, sıvı dengesi ve ısı izlenir. Çoğu bebekte birkaç gün içinde değerler geriler.

Daha ağır tablolarda ek tedaviler gündeme gelir. Kan grubu uyuşmazlığına bağlı hızlı yükselmelerde damardan verilen bazı tedaviler ve nadiren kan değişimi uygulanır. Bu kararlar yenidoğan yoğun bakım koşullarında alınır.

Emzirme sürecin merkezindedir. Sık ve etkili emzirme bağırsak hareketini artırır ve bilirubinin atılmasını hızlandırır. Beslenmeyi kesmek ya da azaltmak sarılığı düzeltmez; yetersiz beslenmeye bağlı sarılık zaten sık görülen bir tablodur. Emzirme sorunları varsa destek alınması tedavinin bir parçasıdır.

Sarılığın kendisi çoğu bebekte zararsız seyreder. Risk, yükselmenin fark edilmemesindedir.

En ciddi sonuç çok yüksek bilirubin düzeylerinin beyin dokusunu etkilemesidir. Bugün seyrek görülür ve bunun nedeni düzenli ölçüm ile zamanında tedavidir. Uyarıcı bulgular şunlardır: bebeğin aşırı uykulu olması ve uyandırılamaması, emmeyi reddetmesi, kaslarının aşırı gevşek ya da aşırı gergin olması, tiz ve alışılmadık ağlama, gövdenin yay gibi gerilmesi, havale. Bu bulgular acil kabul edilir.

Işık tedavisinin yan etkileri hafiftir: geçici döküntü, ishal, sıvı kaybı ve ısı değişiklikleri. Bebeğin gözleri korunur, sıvı alımı ve ısısı izlenir.

Evde uygulanan yanlışlar ayrı bir risk başlığıdır. Bebeği pencere önünde ya da açık havada güneşe tutmak tedavi değildir; ciltte yanık, ısı kaybı ve güneş çarpması riski taşır. Şekerli su, bitkisel karışımlar ve altın suyu gibi uygulamalar sarılığı azaltmaz, beslenmeyi bozar ve zararlı olabilir. Emzirmeyi kesmek de sık yapılan bir hatadır.

Bir de gözden kaçan tablo var: uzamış sarılık. İki haftayı aşan sarılıkta ölçüm yapılmadan beklemek doğru değildir. Dışkının açık renkli ya da beyazımsı olması, idrarın koyulaşması safra akışıyla ilgili bir sorunu düşündürür ve bu tabloda zaman kritiktir; erken tanı sonucu doğrudan etkiler.

Taburculuk sonrası kontrolün atlanması da riski artırır. Doğumdan sonraki ilk günlerde sarılık yükselmeye devam ettiği için, erken taburcu olan bebeklerde kontrol randevusuna gitmek gerekir.

Evdeki bakımın merkezinde tek bir başlık var: beslenme.

Bebek sık emzirilir. İlk günlerde günde sekiz ile on iki kez, gece dahil emzirmek hedeflenir. Uzun uyuyan bebek uyandırılarak beslenir. Sık ve etkili emzirme bağırsak hareketini artırır ve bilirubinin atılmasını hızlandırır.

Yeterli beslendiğini gösteren işaretler izlenir. İlk günlerden sonra günde altı ve üzeri ıslak bez, günde birkaç kez dışkılama, emerken duyulan yutkunma sesi, beslenme sonrası rahatlama. Bunlar azalıyorsa emzirme desteği alınmalıdır.

Dışkının rengi takip edilir. İlk günlerdeki koyu siyah dışkının yerini sarı dışkıya bırakması beklenir. Açık renkli, gri ya da beyazımsı dışkı ve koyu renkli idrar bildirilmesi gereken bulgulardır.

Sarılığın yayılımı gözlenir ama ölçüm yerine geçmez. Gün ışığında bakmak, alnına ve burun ucuna hafifçe bastırıp bırakınca kalan sarı rengi görmek fikir verir; karar için ölçüm gerekir.

Evde güneşe tutma yapılmaz. Işık tedavisi ancak uygun cihazla ve gözler korunarak uygulanır.

Kontrol randevuları aksatılmaz. Erken taburcu olan bebeklerde ilk günlerdeki kontrol, değerin tepe yaptığı dönemi yakalamak için planlanır. Ölçüm sonuçlarını ve tarihleri saklamak, eğilimi görmeyi sağlar.

Gecikmeden başvurulacak durumlar şunlardır: sarılığın el ve ayak tabanına kadar yayılması, bebeğin uyandırılamaması ve emmeyi reddetmesi, tiz ağlama, kasların aşırı gevşek ya da gergin olması, havale, ateş, kusma, ıslak bez sayısının azalması, dışkının açık renkli olması, sarılığın iki haftadan uzun sürmesi.