Boğmaca nedir?

Boğmaca, nöbetler hâlinde gelen şiddetli öksürükle seyreden bakteriyel bir solunum yolu hastalığıdır.

Adını nöbet sonundaki sesten alır. Kişi art arda öksürür, nefes alamaz ve nöbetin sonunda derin bir çekişle içine hava alır; bu çekiş sırasında duyulan ses tipiktir.

Hastalık üç dönemde ilerler. İlk dönem nezleye benzer: burun akıntısı, hafif öksürük ve düşük ateş. Bu dönem bir iki hafta sürer ve bulaştırıcılığın en yüksek olduğu evredir.

İkinci dönemde öksürük nöbetleri başlar. Nöbet sırasında yüz kızarır, gözler sulanır, damarlar belirginleşir ve nöbet sonunda kusma görülebilir. Nöbetler arasında çocuk iyi görünür; bu görünüm aileleri yanıltır.

Üçüncü dönemde öksürük yavaş yavaş azalır ama haftalarca sürer. Bu nedenle halk arasında yüz günlük öksürük denir.

En kritik grup bebeklerdir. Altı aydan küçük bebeklerde tipik öksürük nöbeti ve çekiş sesi görülmeyebilir; onun yerine nefes durması, morarma ve beslenememe ortaya çıkar. Bu tablo acildir.

Bebeğe bulaş çoğunlukla evden gelir. Anne, baba, kardeş ya da bakım veren erişkin hastalığı hafif geçirir ve farkında olmadan bebeğe bulaştırır.

Aşı ile önlenebilir ve ülkemizde aşı takvimindedir. Bağışıklık zamanla azaldığı için gebelikte yapılan aşı bebeği ilk aylarda korur.

Tanıda öykü belirleyicidir: nöbetler hâlinde gelen, kusmayla biten ve haftalardır süren öksürük boğmacayı düşündürür.

Burun arkasından alınan örnekle bakteri araştırılır. Test erken dönemde daha güvenilir sonuç verir; öksürük haftalardır sürüyorsa test negatif çıkabilir ve tanı klinik olarak konur.

Kan sayımında belirli bir hücre grubunun belirgin artışı yol gösterici olabilir.

Akciğer filmi, zatürre gibi ek sorunları değerlendirmek için çekilir.

Boğmaca bildirimi zorunlu hastalıklardandır.

Tedavide antibiyotik kullanılır. Erken dönemde başlandığında hastalığın seyrini hafifletir; geç dönemde ise asıl amacı bulaşı kesmektir.

Antibiyotik hekimin belirlediği süre boyunca tamamlanır. Tedaviye başlandıktan beş gün sonra bulaştırıcılık büyük ölçüde sona erer.

Ev halkına koruyucu antibiyotik verilmesi değerlendirilir; özellikle evde bebek varsa bu adım atlanmaz.

Öksürük şurupları bu hastalıkta işe yaramaz; nöbetleri azaltmaz.

Bebekler, nefes durması ve beslenme sorunu olanlar ile ağır seyreden olgular hastaneye yatırılır. Bu grupta oksijen desteği, beslenme desteği ve yakın izlem gerekir.

Destek bakımı önemsenir: küçük ve sık öğünler, bol sıvı, sakin ortam ve nöbeti tetikleyen etkenlerden kaçınma.

Aşı takvimi eksik olan çocuklar tamamlanır; hastalığı geçirmiş olmak kalıcı koruma sağlamaz.

Boğmacanın riski yaşa göre büyük fark gösterir.

Bebeklerde tablo ağırdır. Altı aydan küçüklerde nefes durması, morarma, beslenememe, zatürre, havale ve beyin tutulumu görülebilir. Hastalığa bağlı ölümlerin büyük bölümü bu yaş grubundadır.

Bu nedenle bebekte öksürük nöbeti ya da nefes durması gözlendiğinde beklenmez.

Çocuklarda ve erişkinlerde tablo daha hafiftir ama haftalarca süren öksürük yaşam kalitesini düşürür: uyku bölünmesi, kusma, kilo kaybı, göz akında kanama, kaburga ağrısı ve seyrek olarak kaburga kırığı görülür.

İdrar kaçırma ve bayılma da öksürük nöbetlerine bağlı gelişebilir.

En önemli halk sağlığı sorunu, erişkinlerin hastalığı hafif geçirip bebeklere bulaştırmasıdır. Bebeğe bulaş kaynağı çoğunlukla ev içindedir.

Korunmanın temeli aşıdır ve ülkemizde aşı takvimindedir. Aşı bebekleri iki aylıktan itibaren korumaya başlar; bundan önceki dönem açıktır.

Bu açık dönem gebelikte yapılan aşıyla kapatılır. Gebeliğin belirli bir döneminde uygulanan aşı, anneden bebeğe geçen koruma sağlar ve ilk ayları güvence altına alır. Uygulama zamanı hekim tarafından belirlenir.

Bebeğin çevresindeki erişkinlerin aşı durumu gözden geçirilir: anne, baba, kardeşler, büyükanne ve büyükbaba, bakım veren kişiler.

Aşı bağışıklığı zamanla azalır; hatırlatma dozları takvime göre yapılır.

Öksüren kişiler bebeklerden uzak tutulur.

Ev halkında boğmaca saptandığında koruyucu tedavi konusu hekimle konuşulur.

El yıkama ve öksürük görgüsü bulaşı azaltır.

Boğmacada evdeki bakımın hedefi nöbetleri seyreltmek, beslenmeyi sürdürmek ve bebekleri korumaktır.

Ortam sakin ve serin tutulur. Duman, güçlü koku, toz ve ani sıcaklık değişimi nöbeti tetikler.

Sigara içilmez; pasif etkilenim nöbetleri artırır.

Öğünler küçük ve sık verilir. Nöbet sonrası kusma sık olduğu için büyük öğünler yerine az miktarda ve sık beslenme tercih edilir.

Bol sıvı verilir; sıvı kaybı öksürük ve kusmayla hızlanır.

Nöbet sırasında çocuk oturur konuma getirilir ve sakinleştirilir; sırtına vurulmaz.

Baş yüksekte yatmak gece nöbetlerini azaltabilir.

Öksürük şurubu kullanılmaz; bu hastalıkta yarar sağlamaz.

Antibiyotik hekimin belirlediği süre boyunca tamamlanır.

Hasta kişi tedavinin ilk beş günü boyunca evde kalır ve bebeklerden uzak tutulur.

Ev halkında öksürük varsa hekime bildirilir; koruyucu tedavi gerekebilir.

Bebeğin çevresindeki erişkinlerin aşı durumu gözden geçirilir.

Öksürüğün haftalarca süreceği bilinir; bu, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez.

Okula dönüş hekimin belirttiği süreden sonra yapılır.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: bebekte nefes durması, dudak ve tırnaklarda morarma, nöbet sırasında bilinç kaybı, beslenememe ve sıvı alamama, aralıksız kusma, hızlı ve güç solunum, kaburga aralarının içeri çekilmesi, havale, uyandırmada güçlük, ateşin yükselmesi ve genel durumun bozulması.