Çocukluk çağı aşı uygulaması nedir?

Çocukluk çağı aşı uygulaması, ağır seyredebilen bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklık kazandırmak için belirli bir takvimle yapılan koruyucu uygulamadır. Türkiye'de takvim Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenir ve aile hekimliği birimlerinde ücretsiz uygulanır.

Çalışma mantığı şudur: aşı, bağışıklık sistemine hastalığın kendisini yaşatmadan tanıtır. Vücut mikrobu tanıyan hücreleri ve antikorları üretir; gerçek karşılaşma olduğunda savunma hazır olur. Bazı aşılarda bu hafızayı korumak için pekiştirme dozları gerekir.

Takvim doğumda başlar. Hepatit B doğumdan sonraki ilk saatlerde, verem aşısı ikinci ayda uygulanır. Beşli karma aşı (difteri, boğmaca, tetanoz, çocuk felci ve bir bakteriye karşı koruma), zatürre etkenine karşı aşı ve diğerleri belirli aylarda tekrarlanır. Kızamık, kızamıkçık ve kabakulak aşısı on ikinci ayda yapılır. Okul çağında ve ergenlikte pekiştirme dozları vardır.

Takvimin dışında kalan aşılar da bulunur. Rotavirüs, meningokok, suçiçeği ve hepatit A gibi aşıların bir bölümü ulusal takvimde yer alır ya da risk durumuna göre hekim tarafından önerilir. Grip aşısı kronik hastalığı olan çocuklarda her yıl gündeme gelir.

Aksayan doz kaybolmaz. Takvim gecikirse baştan başlamak gerekmez; kalınan yerden devam edilir ve hekim yakalama planı yapar. Aşı kartının saklanması bu yüzden değerlidir.

Uygulama öncesinde kısa bir değerlendirme yapılır. Çocuğun genel durumu, ateşi, kullandığı ilaçlar, geçirdiği hastalıklar ve daha önceki aşılara verdiği tepkiler sorulur. Aşı kartı gözden geçirilir ve hangi dozun sırası geldiği belirlenir.

Erteleme ölçütü sanıldığından dardır. Hafif nezle, hafif ateş, ishal ve antibiyotik kullanımı aşıyı ertelemek için yeterli neden değildir. Ağır ve ateşli bir hastalık tablosunda erteleme yapılır. Bağışıklığı baskılanmış çocuklarda canlı aşılar ayrı değerlendirilir.

Uygulama bölgesi yaşa göre seçilir. Bebeklerde uyluğun dış yan kası, daha büyük çocuklarda omuz kası kullanılır. Bazı aşılar deri altına, verem aşısı ise deri içine uygulanır. Aynı seansta birden fazla aşı yapılabilir; bu, bağışıklık sistemini zorlamaz ve dozların gecikmesini önler.

Uygulama sırasında ağrıyı azaltmak mümkündür. Emzirilen bebeklerde uygulama sırasında emzirmek, kucakta tutmak ve teni tene temas ağlamayı belirgin biçimde azaltır. Daha büyük çocuklarda dikkati başka yöne çekmek işe yarar.

Uygulamadan sonra on beş ile otuz dakika sağlık kuruluşunda beklenir. Bu süre, çok seyrek görülen ani alerjik tepkinin fark edilebilmesi içindir.

Aşı kartına doz, tarih ve seri numarası işlenir. Bir sonraki randevu tarihi verilir. Kartın saklanması ileride okul kaydı, yurt dışı işlemleri ve eksik dozun belirlenmesi için gereklidir.

Aşılar uygulama öncesinde ve sonrasında sürekli izlenen ürünlerdir. Yine de her tıbbi uygulama gibi yan etkileri vardır ve bunların büyük bölümü hafiftir.

Sık görülen ve beklenen tepkiler şunlardır: uygulama yerinde ağrı, kızarıklık ve şişlik, bir ile iki gün süren hafif ateş, huzursuzluk, iştahsızlık, uyku düzeninde geçici bozulma. Bunlar bağışıklık sisteminin yanıt verdiğini gösterir ve kendiliğinden geçer. Kızamık içeren aşılardan sonra beşinci ile on ikinci günler arasında hafif ateş ve döküntü görülebilir; bu da beklenen bir tablodur.

Verem aşısında uygulama yerinde birkaç hafta içinde küçük bir kabartı, ardından yara ve iz oluşması olağandır. Yara sıkılmaz, üzerine ilaç sürülmez, açık ve temiz tutulur.

Daha seyrek görülenler arasında kolda belirgin şişlik, ateşe bağlı havale ve bir günden uzun süren huzursuzluk yer alır. Ateşli havale çoğunlukla ateşin kendisiyle ilgilidir ve kalıcı hasar bırakmaz, yine de değerlendirilmesi gerekir.

Ağır alerjik tepki çok nadirdir ve genellikle ilk dakikalarda ortaya çıkar. Bu yüzden uygulama sonrası bekleme süresi vardır. Bulguları şunlardır: yaygın döküntü ve kaşıntı, dudak ile göz kapaklarında şişme, nefes almada zorlanma, ses kısıklığı, morarma, aşırı halsizlik.

Sık sorulan bir kaygıya da açıklık getirmek gerekir. Aşılarla otizm arasında bir ilişki olduğu iddiası çok sayıda geniş çalışmada araştırılmış ve desteklenmemiştir; bu iddianın kaynağı olan yayın geri çekilmiştir. Aynı biçimde, aynı seansta birden fazla aşı yapılmasının bağışıklık sistemini zorladığına dair bir bulgu yoktur.

Ateş düşürücü ilaçların aşıdan önce koruyucu amaçla rutin kullanılması önerilmez; ateş çıktığında hekimin belirttiği doz kullanılır.

Aşı sonrası bakım kısa ve basittir.

Uygulama yeri temiz ve kuru tutulur. Ovulmaz, masaj yapılmaz, üzerine ilaç ya da ev usulü karışım sürülmez. Şişlik ve ağrı için soğuk bir bez kısa süreli uygulanabilir.

Ateş beklenen bir tepkidir. Çocuk ince giydirilir, oda serin tutulur, sıvı alımı artırılır. Ateş düşürücü gerekiyorsa hekimin çocuğun kilosuna göre belirttiği doz kullanılır. Aspirin verilmez.

Banyo yapmakta sakınca yoktur. Verem aşısı yerinde yara oluştuysa sabunla ovulmaz, kurulanırken bastırılmaz.

Emzirilen bebeklerde emzirmeyi sürdürmek hem beslenmeyi hem rahatlamayı destekler. İştahın bir iki gün azalması olağandır.

Aşı kartı saklanır ve her randevuda getirilir. Fotoğrafını çekip telefonda tutmak, kart kaybolduğunda işe yarar.

Bir sonraki randevu takvime yazılır. Aksama olursa baştan başlanmaz; hekiminiz kalınan yerden devam eden bir plan yapar.

Seyahat planınız varsa önceden sorulmalıdır; bazı ülkelere gidişte ek aşı ya da erken uygulama gerekebilir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: üç günü aşan ateş, kırk derece ve üzeri ateş, uygulama yerinde giderek büyüyen şişlik, kızarıklık ve akıntı, sürekli ve durdurulamayan ağlama, havale geçirme, aşırı uykuya meyil ve uyandırmada zorluk, beslenmenin belirgin biçimde azalması. Yaygın döküntü, dudak ve göz kapaklarında şişme, nefes darlığı ve morarma ise acil kabul edilir.