Soluk (nebulizatör) tedavisi nedir?

Soluk tedavisi, ilacın ince bir sis hâline getirilip solunum yoluyla akciğerlere ulaştırılmasıdır. Bu işi yapan cihaza nebulizatör denir. Amaç ilacı doğrudan hava yollarına vermektir.

Solunum yoluyla verilmenin avantajı açıktır. İlaç etki edeceği yerde yoğunlaşır, düşük dozla sonuç alınır ve vücudun geri kalanına yayılan miktar azalır. Bu nedenle astım ve koah gibi hastalıkların tedavisinde ilk seçenek solunum yoludur.

En sık kullanılan ilaçlar iki gruptur. Hava yollarını açan ilaçlar kasılmış bronş kaslarını gevşetir ve etkisi dakikalar içinde başlar. Kortizon içeren ilaçlar hava yollarındaki iltihabı azaltır; etkisi hemen görülmez, düzenli kullanımla ortaya çıkar. Bunların dışında tuzlu su ve balgam söktürücü uygulamalar da kullanılır.

Burada sık karıştırılan bir konu var: nebulizatör her zaman ölçülü doz inhalerden üstün değildir. Ara parça takılmış bir inhaler, çoğu hastada nebulizatörle benzer etki sağlar; daha hızlı, daha taşınabilir ve daha hijyeniktir. Nebulizatör özellikle bebek ve küçük çocuklarda, ağır ataklarda, iş birliği kurulamayan durumlarda ve yüksek doz gerektiğinde tercih edilir.

Cihazın türü de sonucu etkiler. Basınçlı hava üretenler yaygındır ve gürültülüdür; titreşimli cihazlar daha sessiz ve hızlıdır ancak her ilaç bu cihazlarla kullanılmaz. Hangi ilacın hangi cihazla verileceği hekim tarafından belirlenir.

Kullanım öncesinde eller yıkanır. İlaç, hekimin belirlediği doz ve sulandırma oranında hazneye konur. Hazır tekli flakonlar kullanılıyorsa açıldıktan sonra bekletilmez.

Maske ya da ağızlık seçimi yaşa göre yapılır. Beş yaşından büyük çocuklarda ve yetişkinlerde ağızlık daha etkilidir; ilaç doğrudan hava yoluna gider. Küçük çocuklarda maske kullanılır ve yüze tam oturması gerekir. Maskeyi yüzden birkaç santimetre uzakta tutmak ilacın büyük bölümünü kaybettirir; bu, evde en sık yapılan hatadır.

Uygulama sırasında oturur konum tercih edilir. Dik oturmak akciğerlerin daha iyi havalanmasını sağlar. Nefes sakin ve derin alınır, arada birkaç kez derin nefes verilir. Ağlayan bir çocukta ilacın akciğere ulaşan miktarı azalır; sakinleştikten sonra uygulamak daha etkilidir.

Süre genellikle beş ile on beş dakika arasındadır. Hazneden sis çıkışı azaldığında ve cihazın sesi değiştiğinde işlem tamamlanmış sayılır. Hazneyi hafifçe eğmek dipte kalan ilacın kullanılmasını sağlar.

Uygulama sonrası ağız su ile çalkalanır; kortizon içeren ilaçlarda bu adım ağızda mantar gelişimini önler. Maske kullanıldıysa yüzdeki artık ıslak bezle silinir, çünkü ciltte tahrişe yol açabilir.

Etki değerlendirilir. Hava yolunu açan ilaçlarda rahatlama dakikalar içinde beklenir; nefes darlığı sürüyor, konuşma cümle kuramayacak kadar zorlaşıyor ya da morarma varsa tedaviyi tekrarlamak yerine acile başvurmak gerekir.

Temizlik tedavinin parçasıdır. Hazne ve maske her kullanımdan sonra ılık sabunlu suyla yıkanır, durulanır ve açık havada kurutulur. Nemli kalan parçalar bakteri üremesi için uygun ortam oluşturur.

Bu uygulamanın riskleri sınırlıdır ve büyük bölümü kullanılan ilaca bağlıdır.

Hava yolunu açan ilaçlarda sık görülen etkiler şunlardır: çarpıntı, ellerde titreme, huzursuzluk, baş ağrısı. Bunlar doza bağlıdır ve genelde kısa sürede geçer. Kalp hastalığı olanlarda ve ritim bozukluğu bulunanlarda doz hekim tarafından ayarlanır.

Kortizon içeren ilaçlarda ağızda mantar, ses kısıklığı ve boğazda tahriş görülebilir. Her kullanımdan sonra ağzı çalkalamak bunu belirgin biçimde azaltır. Maske kullanılan çocuklarda yüzde tahriş olabilir; artığı silmek yeterlidir.

Cihaz hijyeni ihmal edildiğinde asıl risk doğar. Yıkanmayan ve nemli bırakılan hazne ile maskede bakteri ürer ve bu doğrudan akciğere solunur. Kronik akciğer hastalığı olanlarda bu ciddi enfeksiyonlara yol açabilir. Parçalar her kullanımdan sonra yıkanır ve kurutulur, hekimin verdiği aralıklarla değiştirilir.

En önemli risk ise tedaviye güvenip beklemektir. Nebulizatör bir atağı geçici olarak hafifletebilir ama altta yatan tabloyu düzeltmez. Ağır atakta evde tekrar tekrar uygulama yaparak zaman kaybetmek tehlikelidir.

Acil başvuru gerektiren bulgular şunlardır: nefes darlığının ilaca rağmen sürmesi, cümle kuramayacak kadar zorlanmak, dudaklarda ve tırnaklarda morarma, göğüs kafesinin kaburga aralarından içeri çekilmesi, bebekte burun kanadı solunumu ve inleme, uykuya meyil ve bilinç bulanıklığı, ciddi çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısı.

Bir de kullanım sınırı var. Reçetesiz ilaç eklemek, dozu kendi kararıyla artırmak ve başkasına yazılan ilacı kullanmak zararlıdır. Hava yolunu açan ilacın giderek daha sık gerekmesi, koruyucu tedavinin yetersiz kaldığını gösterir ve kontrol gerektirir.

Cihazla yaşamak birkaç alışkanlığa dayanır ve bunlar tedavinin etkisini doğrudan belirler.

Temizlik ilk sıradadır. Her kullanımdan sonra hazne ve maske ılık sabunlu suyla yıkanır, iyice durulanır, silkelenip açık havada kurutulur. Kurulama bezi kullanılmaz. Haftada bir kez hekimin ya da kullanma talimatının önerdiği yöntemle daha ayrıntılı temizlik yapılır. Motor kısmı suya sokulmaz, dış yüzeyi nemli bezle silinir.

Parçaların ömrü sınırlıdır. Hazne, maske ve hortum zamanla yıpranır; sis çıkışı azaldıysa ya da parçalar renk değiştirdiyse yenilenir. Filtreli cihazlarda filtre düzenli değiştirilir.

İlaçların saklanma koşullarına uyulur. Işıktan korunur, buzdolabında saklanması gerekenler ayrılır, açılmış flakonlar bekletilmez. Son kullanma tarihleri arada bir gözden geçirilir.

Çocuklarda uygulama zamanı seçilir. Uykuya yakın ya da sakin bir dönemde yapmak ağlamayı azaltır. Oyunla birleştirmek, maskeyi önce oyuncağa takmak ve çocuğun kucakta oturması iş birliğini artırır.

Kayıt tutmak izlemi kolaylaştırır. Hangi gün, kaç kez kullanıldığı ve rahatlama olup olmadığı not edilir. Hava yolunu açan ilacın kullanım sıklığının artması kontrol gerektiren bir işarettir.

Ev ortamı da tedavinin parçasıdır. Sigara dumanı, güçlü kokular, rutubet ve küf hava yollarını tahriş eder. Sigaranın evde içilmemesi, astımlı ve koahlı hastalarda ilaç kadar belirleyicidir.

Düzenli koruyucu tedavi aksatılmaz. Atak anında kullanılan ilaç, günlük koruyucu tedavinin yerine geçmez.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: gece uyandıran öksürük ve hırıltının sıklaşması, ilaç ihtiyacının artması, ateşle birlikte balgamın renk değiştirmesi, kilo kaybı, çocuklarda beslenmenin bozulması ve halsizlik.