Hemoglobin (HGB) nedir?

Hemoglobin, alyuvarların içinde bulunan ve oksijeni akciğerlerden dokulara taşıyan proteindir. Raporlarda HGB ya da Hb kısaltmasıyla geçer ve hemogramın en çok bakılan değeridir.

İşi doğrudan oksijen taşımak olduğu için düzeyi düştüğünde vücut bunu hisseder. Yorgunluk, çabuk nefes nefese kalma, çarpıntı, ciltte solukluk, baş dönmesi ve dikkat toplamada güçlük bu tablonun bilinen belirtileridir. Kandaki hemoglobinin normalin altında olmasına kansızlık, tıptaki adıyla anemi denir.

Normal kabul edilen düzey herkes için aynı değildir. Erkeklerde kadınlardan yüksek seyreder, gebelikte kanın sulanması nedeniyle düşer, çocuklarda yaşa göre değişir, yüksek rakımda yaşayanlarda yükselir. Bu yüzden aynı sayı iki kişide farklı anlam taşır.

Hemoglobinin tek başına söylemediği bir şey var: nedeni. Düşük çıktığında asıl soru neden düşük olduğudur. Demir eksikliği en sık nedendir ama B12 ve folat eksikliği, süregen hastalıklar, kalıtsal kan hastalıkları ve gizli kanama da aynı sonucu verir. Bu yüzden hemoglobin hemogramın diğer değerleriyle, özellikle MCV ile birlikte okunur.

Ölçüm koldan alınan kanla yapılır ve hemogramın içinde yer alır. Bebeklerde topuktan ya da parmaktan örnek alınabilir.

Düşük bulunduğunda hekimin ilk işi tipi belirlemektir. MCV alyuvarın ortalama hacmini gösterir ve kansızlığı üç gruba ayırır: küçük hücreli, normal hücreli, büyük hücreli. Bu ayrım hangi testlerin isteneceğini belirler. Küçük hücreli tabloda ferritin ve demir paneli, büyük hücreli tabloda B12 ve folat istenir.

Neden bulunmadan tedaviye başlanması bu alanda en sık yapılan hatadır. Demir eksikliği erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda bir tanı değil belirtidir; sindirim sisteminden gizli kanama araştırılmadan takviyeye başlamak asıl sorunu geciktirir. Çölyak hastalığı, mide ameliyatı geçmişi ve uzun süreli mide asidi baskılayıcı kullanımı da emilimi bozar.

Tedavi nedene göre yürür. Demir eksikliğinde ağızdan demir verilir; emilimi C vitamini artırır, çay ve kahve azaltır. Ağızdan tedaviye yanıt vermeyen ya da emilim sorunu olan kişilerde damardan demir uygulanır. B12 eksikliğinde B12, folat eksikliğinde folat verilir. Ağır kansızlıkta ve kanama varlığında kan nakli gündeme gelir.

Tedavinin bitiş ölçütü hemoglobinin normale dönmesi değildir. Demir depolarının dolması aylar alır; tedavi genellikle hemoglobin düzeldikten sonra da sürdürülür ve ferritin ile kontrol edilir.

Hemogram için açlık gerekmez. Aynı seansta açlık isteyen başka testler varsa program ona göre ayarlanır.

Sonucu yanıltan durumlar şunlardır. Susuz kalmak kanı yoğunlaştırır, hemoglobin olduğundan yüksek çıkar; bol sıvı alan biri ise olduğundan düşük görünebilir. Yatarak ya da ayakta kan verilmesi arasında küçük fark olur. Kan alınırken kolun uzun süre sıkı bağlı kalması değeri kaydırır. Yakın zamanda kan bağışı yaptıysanız ya da kan nakli aldıysanız bunu belirtin.

Takviye beyanı bu testte özellikle önemli. Demir ya da B12 kullanıyorsanız ölçüm gerçek durumu değil tedavi altındaki durumu gösterir; hekiminiz gerekirse testi takviyeye ara verildikten sonra tekrarlar.

Kansızlıktan korunmada beslenme belirleyicidir ama tek başına yetmeyebilir. Kırmızı et, sakatat, kurubaklagil, koyu yeşil yapraklı sebze ve pekmez demir kaynağıdır. Bitkisel kaynaklardan gelen demirin emilimi zayıftır; yanına C vitamini içeren bir gıda eklemek emilimi artırır. Yemekle birlikte çay ve kahve içmek emilimi belirgin azaltır, bunları yemekten en az bir saat sonraya bırakmak basit ama etkili bir alışkanlıktır.

Raporunuzu okurken kendi referans aralığınıza bakın; cinsiyet ve yaşa göre farklı olduğu için internetten bulduğunuz bir aralıkla kıyaslamak yanıltır. Gebeyseniz aralık zaten farklıdır.

Tedaviye başladıysanız beklentinizi doğru kurun. Yorgunluk genellikle ilk haftalarda azalmaya başlar, kan değerlerinin düzelmesi bir ile iki ay, depoların dolması üç ile altı ay alır. Erken bırakmak eksikliğin geri dönmesiyle sonuçlanır.

Demir takviyesini tolere etmek için birkaç yol var. Mide şikayeti olanlarda ilacı yemekle almak, günaşırı kullanmak ya da farklı bir demir tuzuna geçmek işe yarar; bu değişiklikleri hekiminizle konuşun. Kabızlık ve dışkının koyulaşması beklenen etkilerdir, tedaviyi bırakma nedeni sayılmaz.

Sonucu değerlendirecek bölüm duruma göre değişir. Basit demir eksikliğinde aile hekimliği ya da iç hastalıkları yeterlidir. Sindirim sisteminden kanama düşünülüyorsa gastroenteroloji, adet kanamaları belirleyiciyse kadın hastalıkları ve doğum, açıklanamayan ya da tedaviye yanıt vermeyen tablolarda hematoloji uygun adrestir.

Hızlı başvuru gerektiren bulgular şunlardır: dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma ya da bayılacak gibi olma, dışkının siyah renk alması, gözle görülür kanama, gebelikte belirgin halsizlik. Bu tablolarda randevu beklenmez.