Besin alerjisi nedir?

Besin alerjisi, bağışıklık sisteminin bir gıdadaki proteine zararlıymış gibi tepki vermesidir.

Tepki çoğunlukla besin alındıktan sonraki dakikalar ile iki saat içinde başlar. Deri, sindirim sistemi ve solunum yolları etkilenir.

En sık sorumlu gıdalar bellidir: inek sütü, yumurta, yer fıstığı, ağaç kuruyemişleri, buğday, soya, balık ve kabuklu deniz ürünleri.

Çocukluk çağında süt ve yumurta öne çıkar; erişkinde deniz ürünleri ve kuruyemiş daha sıktır.

Besin alerjisi ile besin intoleransı farklı tablolardır ve bu ayrım tedaviyi belirler.

Alerjide bağışıklık sistemi devrededir; çok küçük miktar bile tepki başlatır ve tablo ağır olabilir. İntoleransta sindirim sorunu vardır; yakınmalar miktara bağlıdır ve yaşamı tehdit etmez.

Laktoz intoleransı bu ikinci gruptadır ve süt alerjisiyle karıştırılmamalıdır.

Çölyak hastalığı ise ayrı bir tablodur; bağışıklık sistemi devrededir ama klasik alerjiden farklı işler.

En ağır sonuç anafilaksidir. Nefes darlığı, boğazda şişme, tansiyon düşmesi ve bilinç kaybıyla gider; dakikalar içinde gelişir.

Anafilakside ilk uygulama adrenalin kalemidir.

Çocukluk çağında başlayan süt, yumurta, buğday ve soya alerjilerinin büyük bölümü okul çağına doğru geriler.

Yer fıstığı, kuruyemiş ve deniz ürünü alerjileri çoğunlukla kalıcıdır.

Değerlendirme ayrıntılı öyküyle başlar.

Hangi besinin ne kadar alındığı, yakınmanın kaç dakika sonra başladığı, ne kadar sürdüğü, aynı besinle her seferinde tekrarlayıp tekrarlamadığı ve pişmiş biçiminin tepki verip vermediği sorulur.

Zaman ilişkisi tanının temelidir; iki saati aşan gecikmeli yakınmalar çoğunlukla alerji dışı nedenlere bağlıdır.

Besin günlüğü tutulması istenebilir.

Deri prick testi ve alerjene özgü kan antikor testi kullanılır.

Bu testler tek başına tanı koydurmaz. Testte çıkan duyarlılık, o besinin yenildiğinde tepki yapacağı anlamına gelmez.

En güvenilir yöntem kontrollü besin yükleme testidir. Besin artan miktarlarda verilir ve hasta izlenir; test hastane koşullarında yapılır.

Belirli olgularda kısa süreli eleme diyeti uygulanır ve ardından yeniden yükleme yapılır.

IgG temelli besin duyarlılık testleri kullanılmaz; bu testler gereksiz kısıtlamaya yol açar.

Saç analizi ve benzeri yöntemlerin tanıda yeri yoktur.

Tedavinin temeli sorumlu besinden kaçınmaktır. Kaçınma yalnız gösterilmiş alerjenler için uygulanır.

Geniş ve gerekçesiz kısıtlama, özellikle çocuklarda, büyüme geriliğine ve beslenme yetersizliğine yol açar.

Kısıtlanan besinin yerine eşdeğer besin konur; süt kesiliyorsa kalsiyum ve D vitamini planlanır.

Hafif tepkilerde antihistaminik kullanılır.

Anafilaksi riski taşıyan kişilere adrenalin kalemi reçete edilir; kullanım aile bireylerine ve okula öğretilir.

Çocuklarda düzenli aralıklarla yeniden değerlendirme yapılır; alerji gerilemişse besin kontrollü biçimde diyete geri alınır.

Besin alerjisinde en ciddi risk anafilaksidir.

Bu tablo dakikalar içinde gelişir. Yer fıstığı, kuruyemiş ve deniz ürünleri en sık sorumlu gruplardır.

Astımı olan kişilerde ağır tepki olasılığı daha yüksektir.

Adrenalin kalemi yanda taşınmalıdır. Antihistaminikle beklemek ölümcül sonuç doğurabilir.

Tepki geçtikten sonra da hastaneye başvurulur; birkaç saat sonra ikinci dalga gelebilir.

Çapraz bulaşma önemsenmeyen bir risktir. Aynı tezgâh, aynı bıçak ve aynı kızartma yağı tepki için yeterli olabilir.

Gizli içerikler bir başka risktir; hazır soslar, çorbalar ve tatlılar sorumlu besini içerebilir.

Egzersizle tetiklenen tepkiler ayrı bir gruptur; besin tek başına sorun yapmazken hareketle birlikte tepki gelişir.

Gereksiz kısıtlama çocuklarda büyüme geriliğine yol açar ve alerjinin gerilemesini de zorlaştırabilir.

Korunmada etiket okuma alışkanlığı ilk sıradadır. Ürün içerikleri her alışverişte kontrol edilir; üretici içerik değiştirebilir.

Dışarıda yemek yerken içerik sorulur ve alerji açıkça söylenir.

Mutfakta ayrı kap, ayrı bıçak ve ayrı tahta kullanılır.

Okula ve öğretmene alerjen ile acil plan yazılı olarak bildirilir.

Çocuğa kendi besinini paylaşmaması öğretilir.

Bebeklerde ek gıdaya geçiş hekimin önerdiği takvimle yapılır; alerjenik gıdaların geciktirilmesi koruyucu değildir.

Adrenalin kaleminin son kullanma tarihi izlenir.

Alerji bilgisi tüm sağlık kayıtlarına yazdırılır.

Besin alerjisiyle yaşamak düzenli bir hazırlık gerektirir.

Sorumlu besin ve onun yer aldığı ürünler öğrenilir; farklı adlarla yazılan içerikler tanınır.

Etiketler her alışverişte okunur; içerik değişebilir.

Evde ayrı kap, ayrı bıçak ve ayrı tahta kullanılır; yağ paylaşılmaz.

Yemek hazırlarken önce alerjisi olan kişinin porsiyonu ayrılır.

Dışarıda yemek yerken alerji açıkça söylenir ve pişirme yöntemi sorulur.

Seyahatte yanına güvenli atıştırmalık alınır.

Adrenalin kalemi her zaman yanda taşınır; kullanımı ev halkına, okula ve iş arkadaşlarına öğretilir.

Kalemin son kullanma tarihi takvime işlenir.

Üzerinde alerjen bilgisi taşıyan bir kart ya da bileklik kullanılabilir.

Okul için yazılı acil plan hazırlanır ve öğretmene teslim edilir.

Çocuğa yaşına uygun biçimde anlatılır: hangi besini yemeyeceği, başkasının yiyeceğini almayacağı ve kendini kötü hissettiğinde hemen haber vereceği.

Kısıtlanan besinin yerine eşdeğeri konur; beslenme planı hekim ya da diyetisyenle yapılır.

Çocuklarda boy ve kilo takibi aksatılmaz.

Tepki oluştuğunda hangi besinin, ne kadar alındığı ve yakınmanın ne zaman başladığı kaydedilir.

Hafif tepkide antihistaminik hekimin belirttiği biçimde kullanılır.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: nefes darlığı ve hırıltı, boğazda şişme hissi, ses kısıklığı, yutma güçlüğü, dilde ve dudakta hızla büyüyen şişlik, yaygın döküntüyle birlikte baş dönmesi, tansiyon düşmesi, bayılma, sürekli kusma ve genel durum bozukluğu.