İlaç alerjisi nedir?

İlaç alerjisi, bağışıklık sisteminin bir ilaca zararlıymış gibi tepki vermesidir.

İlaçlara bağlı her istenmeyen etki alerji değildir. İlaçların bilinen yan etkileri çok daha sıktır: ağrı kesicinin mideyi rahatsız etmesi, antibiyotiğin ishal yapması ya da bir ilacın uykulu hâle getirmesi.

Bu ayrım tedaviyi belirler. Yan etki nedeniyle gereksiz yere alerji kaydı açılırsa kişi ilerde etkili ilaçlardan yoksun kalır.

Gerçek alerjide bağışıklık sistemi devrededir ve tepki ilaç dozundan bağımsız gelişir.

İki ana biçimi vardır. Hızlı tipte yakınmalar ilaç alındıktan sonraki bir saat içinde başlar: kurdeşen, şişlik, nefes darlığı ve tansiyon düşmesi.

Gecikmiş tipte tablo günler sonra ortaya çıkar ve çoğunlukla deri döküntüsüyle seyreder.

En sık sorumlu ilaçlar bellidir: penisilin grubu antibiyotikler, sülfonamidler, ağrı kesiciler, epilepsi ilaçları, kemoterapi ilaçları ve görüntülemede kullanılan kontrast maddeler.

Penisilin alerjisi kayıtlarda çok sık görünür ama testle incelendiğinde büyük bölümü doğrulanmaz. Çocuklukta yazılan kayıtlar çoğu zaman geçirilen enfeksiyonun döküntüsüne aittir.

En ağır tablo anafilaksidir ve dakikalar içinde gelişir.

Deriyi geniş alanda soyan, ağız içini ve gözleri tutan ağır ilaç döküntüleri seyrektir ama yaşamı tehdit eder.

Alerji düşünülen ilaç kendi kararıyla yeniden denenmez.

Tanının temeli ayrıntılı öyküdür.

Hangi ilacın ne zaman başlandığı, tepkinin kaç saat ya da kaç gün sonra çıktığı, ne kadar sürdüğü ve hangi bulgularla seyrettiği sorgulanır.

Aynı dönemde kullanılan diğer ilaçlar ve o sırada geçirilen enfeksiyon ayrıca sorulur; çocuklarda döküntülerin çoğu enfeksiyona bağlıdır.

Daha önce aynı ilacın sorunsuz kullanılıp kullanılmadığı belirlenir.

Muayenede deri, ağız içi, gözler ve lenf bezleri değerlendirilir.

Kan tetkikleri ağır tablolarda istenir: kan sayımı, karaciğer ve böbrek işlevleri.

Belirli ilaçlar için deri testleri yapılabilir; penisilin grubunda test değerlidir.

Gecikmiş tip tepkilerde yama testi kullanılır.

En güvenilir yöntem kontrollü ilaç yükleme testidir. İlaç artan dozlarda verilir ve hasta izlenir; test hastane koşullarında yapılır ve ağır tepki öyküsü olanlarda uygulanmaz.

Tedavide ilk adım şüpheli ilacın kesilmesidir.

Hafif deri tepkilerinde antihistaminik ve gerekirse kısa süreli kortizon kullanılır.

Anafilakside adrenalin uygulanır ve hasta izlenir.

Ağır deri tablolarında hastane yatışı gerekir.

En önemli adım kaydın doğru tutulmasıdır. İlacın adı, etken maddesi, tepkinin biçimi ve zamanı yazılı hâle getirilir.

Bu bilgi her sağlık başvurusunda söylenir.

Alternatif ilaç seçenekleri hekimle belirlenir; aynı grup ilaçlarla çapraz tepki olasılığı değerlendirilir.

Doğrulanmamış eski kayıtlar test edilerek kaldırılabilir; bu, tedavi seçeneklerini genişletir.

İlaç alerjisinde en ciddi risk anafilaksidir.

Damardan verilen ilaçlarda tepki daha hızlı ve daha ağır gelişir.

Anafilakside adrenalin geciktirilmez; antihistaminikle beklemek ölümcül sonuç doğurabilir.

Ağır deri tabloları ayrı bir risktir. Deride su toplaması, geniş alanda soyulma, ağız ve göz tutulumu ile ateş bu grubu düşündürür; hastane bakımı gerekir.

Bu tablolarda ilaç başlandıktan sonraki ilk haftalar riskli dönemdir.

Karaciğer ve böbrek tutulumu bazı ilaç tepkilerine eşlik eder.

Doğrulanmamış alerji kaydı da bir risktir. Gereksiz penisilin kaydı taşıyan kişilerde daha geniş etkili antibiyotikler kullanılır; bu, direnç gelişimini ve yan etkileri artırır.

Aynı ilacı kendi kararıyla yeniden denemek önlenebilir bir risktir.

Çapraz tepki olasılığı gözden kaçabilir; aynı gruptaki ilaçlar benzer yapıdadır.

Birden çok ilacın aynı anda başlanması sorumlu ilacın belirlenmesini zorlaştırır.

Korunmada kayıt tutmak ilk sıradadır. İlacın adı, etken maddesi ve tepkinin biçimi yazılı olarak saklanır.

Bu bilgi hekime, diş hekimine ve eczacıya her seferinde söylenir.

Alerji bilgisi taşıyan bir kart ya da bileklik kullanılabilir.

Reçetesiz ilaç kullanımı azaltılır; ağrı kesiciler bilinçsiz alınmaz.

Bitkisel ürünler ve takviyeler de hekime bildirilir.

Yeni bir ilaç başlanırken ilk günlerde deri ve genel durum izlenir.

Görüntüleme öncesinde kontrast madde tepkisi öyküsü mutlaka söylenir.

Antibiyotik yalnız gerektiğinde ve hekim önerisiyle kullanılır.

İlaç alerjisi olan kişide düzen, bilgiyi elde tutmakla başlar.

Tepki yapan ilacın ticari adı ve etken maddesi not edilir; aynı etken madde farklı adlarla satılır.

Tepkinin biçimi ve başlama zamanı da kaydedilir; bu bilgi hekimin ayrım yapmasını sağlar.

Kayıt telefonda ve cüzdanda bulundurulur.

Her sağlık başvurusunda, diş hekimi ve eczane dahil, alerji bilgisi söylenir.

Alerji bilgisi taşıyan bileklik ya da kart kullanılabilir.

Yeni ilaç başlanırken etken madde okunur; aynı gruba ait olup olmadığı sorulur.

Reçetesiz ilaç alınmaz.

Bitkisel ürün ve takviyeler hekime bildirilir.

Yeni bir ilaca başladıktan sonraki ilk günlerde deri, ateş ve genel durum izlenir.

Aynı anda birden çok yeni ilaç başlanmamasına özen gösterilir.

Adrenalin kalemi reçete edildiyse yanda taşınır; kullanımı ev halkına öğretilir ve son kullanma tarihi izlenir.

Hafif deri tepkisinde antihistaminik hekimin belirttiği biçimde kullanılır; kaşıntıda soğuk kompres rahatlatır.

Deri kaşınmaz ve tırnakla zedelenmez.

Döküntünün fotoğrafı çekilirse hekim değerlendirmesi kolaylaşır.

Eski ve doğrulanmamış alerji kayıtları için test seçeneği hekime sorulur.

Görüntüleme planlandığında kontrast tepkisi öyküsü önceden bildirilir.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: nefes darlığı ve hırıltı, boğazda şişme hissi, ses kısıklığı, yutma güçlüğü, dilde ve dudakta hızla büyüyen şişlik, tansiyon düşmesi ve bayılma, ateşle birlikte yaygın döküntü, deride su toplaması ve soyulma, ağız içinde ve gözlerde yara.