Periferik nöropati (sinir hasarı) nedir?

Periferik nöropati, beyin ve omurilik dışındaki sinirlerin hasar görmesidir. Bu sinirler duyuyu taşır, kasları çalıştırır ve iç organların işleyişini düzenler; hangi grup etkilenirse ona uygun bulgular ortaya çıkar.

En sık görülen biçim uzun sinirlerin uçlarından başlayan tiptir. Bu nedenle yakınmalar önce ayak parmaklarında başlar, zamanla yukarı doğru ilerler ve daha sonra ellere geçer. Bu dağılım eldiven ve çorap düzeni olarak adlandırılır.

Duyusal bulgular öndedir: uyuşma, karıncalanma, yanma, iğnelenme ve his azalması. Ağrı geceleri artar ve yorgan teması bile rahatsız edici olabilir. Bir bölüm hastada tam tersi görülür: his kaybı nedeniyle ayak yaralanmaları fark edilmez.

Hareket sinirleri etkilendiğinde kas güçsüzlüğü, denge bozukluğu, ayak düşmesi ve kaslarda erime görülür.

Otonom sinirler etkilendiğinde ayağa kalkarken tansiyon düşmesi, terleme bozukluğu, kabızlık, mide boşalmasında gecikme ve idrar sorunları ortaya çıkar.

En sık neden şeker hastalığıdır. Ardından B12 eksikliği, alkol kullanımı, tiroid hastalıkları, böbrek yetmezliği, bazı ilaçlar ve kemoterapi gelir. Bir bölüm hastada nedeni bulunamaz.

Erken tanı belirleyicidir. Bazı nedenler düzeltilebilir; hasar ilerlemeden ele alındığında bulgular gerileyebilir. İlerlemiş hasar ise çoğunlukla geri dönmez.

Tanı öykü ve nörolojik muayeneyle başlar. Yakınmanın nerede başladığı, nasıl yayıldığı, ne kadar sürdüğü ve hangi bulguların eşlik ettiği sorgulanır. Muayenede dokunma, titreşim, ısı ve ağrı duyusu ile kas gücü, refleksler ve denge değerlendirilir.

Laboratuvar incelemesi nedeni bulmaya yöneliktir: kan şekeri ve HbA1c (şeker testi), B12 vitamini, tiroid uyarıcı hormon (TSH testi), böbrek ve karaciğer işlevleri, kan sayımı, gerekiyorsa iltihap belirteçleri ve özel testler.

Elektrofizyolojik inceleme yapılır. Sinir iletim çalışması ve kas incelemesi, hasarın tipini, dağılımını ve derecesini gösterir. Bu inceleme tedavi planını doğrudan etkiler.

Seçilmiş olgularda ileri testler istenir: sinir biyopsisi, genetik testler ve görüntüleme.

Tedavinin birinci ayağı nedene yöneliktir ve tabloyu değiştirebilecek olan budur. Şeker hastalığında kan şekerinin sıkı kontrolü ilerlemeyi yavaşlatır. B12 eksikliğinde destek verilir; erken dönemde başlanırsa bulgular belirgin biçimde geriler. Tiroid bozukluğu tedavi edilir, alkol bırakılır, sorumlu ilaç varsa hekimle gözden geçirilir.

İkinci ayak ağrı tedavisidir. Bu tabloda klasik ağrı kesiciler yeterli olmaz; sinir ağrısına yönelik ilaç grupları kullanılır. Doz kademeli artırılır, yanıt haftalar içinde değerlendirilir ve yan etkiler izlenir.

Üçüncü ayak korumadır ve en çok ihmal edilen bölümdür. His kaybı olan ayak yaralanmaya açıktır; ayak bakımı programı bu nedenle tedavinin parçasıdır.

Fizyoterapi denge, güç ve yürüyüş için uygulanır. Düşme riski değerlendirilir ve gerekiyorsa yardımcı cihaz verilir.

Bu tablonun riskleri hem hasarın ilerlemesi hem his kaybının sonuçlarıyla ilgilidir.

En somut risk ayak yaralanmalarıdır. His azaldığında taş, çivi, dar ayakkabı ve sıcak su fark edilmez; küçük bir yara sessizce büyür ve enfekte olur. Şeker hastalarında bu tablo ayak ülserine ve uzuv kaybına kadar gidebilir. Bu nedenle günlük ayak kontrolü tedavi kadar değerlidir.

Düşme ikinci risktir. Denge bozukluğu ve his kaybı, özellikle karanlıkta ve düzensiz zeminde düşmelere yol açar; yaşlılarda kırık riski yükselir.

Yanık riski sık atlanır. Sıcak su, soba ve termofor his kaybı olan bölgede yanık yapabilir; suyun sıcaklığı elle değil termometreyle ya da dirsekle kontrol edilmelidir.

Otonom tutulumda tansiyon düşmesi, kalp ritmi değişiklikleri ve mide boşalma sorunları görülür; bunlar ayrı ayrı yönetilir.

Geç tanı en büyük kayıptır. Düzeltilebilir nedenler erken yakalandığında bulgular gerileyebilir; ilerlemiş hasar geri dönmez.

Korunmanın merkezinde nedenin kontrolü vardır. Şeker hastalarında kan şekeri hedeflerine ulaşmak, nöropatinin gelişmesini ve ilerlemesini azaltan en güçlü adımdır.

Alkol bırakılır. B12 eksikliği açısından riskli gruplar taranır: mide ameliyatı geçirenler, uzun süre mide ilacı kullananlar, hayvansal gıda tüketmeyenler.

Ayak bakımı günlük alışkanlık hâline getirilir; ayakkabı seçimi ve tırnak bakımı bu programın parçasıdır.

Düzenli hareket, denge çalışmaları ve kilo yönetimi hem şeker kontrolünü hem düşme riskini olumlu etkiler.

Günlük bakımın iki ayağı vardır: nedeni kontrol etmek ve ayakları korumak.

Ayaklar her gün kontrol edilir. Taban, parmak araları ve topuk gözle bakılır; ulaşılamıyorsa ayna kullanılır ya da bir yakından yardım alınır. Kızarıklık, kesik, kabarcık, nasır ve renk değişikliği aranır.

Ayaklar ılık suyla yıkanır ve parmak araları iyice kurulanır. Su sıcaklığı elle değil dirsekle ya da termometreyle kontrol edilir; his kaybı olan ayakta yanık fark edilmez.

Nemlendirici uygulanır ama parmak aralarına sürülmez.

Tırnaklar düz kesilir. Nasır kendi başına kesilmez; bu bakım sağlık kuruluşunda yapılır.

Ayakkabı içi giymeden önce elle kontrol edilir. Ayakkabı önü geniş, dikişsiz ve baskı yapmayan modellerden seçilir; yeni ayakkabı kademeli giyilir. Yalın ayak yürünmez, plajda bile.

Çorap dikişsiz ve pamuklu seçilir, her gün değiştirilir.

Termofor, soba ve sıcak su torbası ayakla temas ettirilmez.

Düşme önlemleri alınır: evde aydınlatma, kayan halıların kaldırılması, geçiş yollarının boşaltılması, banyoda tutunma barı.

Kan şekeri hedefleri takip edilir; şeker hastalığı olanlarda bu, ilerlemeyi yavaşlatan en güçlü adımdır.

Alkol bırakılır. B12 desteği verildiyse düzenli kullanılır.

Ağrı tedavisi haftalar içinde etkisini gösterir; erken bırakmamak gerekir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: ayakta yara, kabarcık ya da renk değişikliği, ayakta kızarıklık ile ısı artışı, kötü kokulu akıntı, hızla ilerleyen güçsüzlük, kollarda ve bacaklarda ani güç kaybı, nefes almada zorlanma, yutma güçlüğü, idrar yapamama, düşme yaşamak.