Düşük tansiyon (hipotansiyon) nedir?

Düşük tansiyon, kan basıncının olağan aralığın altına inmesidir. Tıpta hipotansiyon denir. Sıklıkla kullanılan sınır büyük tansiyonun doksan, küçük tansiyonun altmış milimetre cıva değerinin altında olmasıdır.

Burada önemli bir ayrım var: düşük tansiyon her zaman hastalık değildir. Genç, zayıf yapılı ve düzenli spor yapan kişilerde tansiyonun düşük seyretmesi olağandır ve yakınma yapmaz. Tabloyu anlamlı kılan şey rakam değil, belirtilerdir.

Belirtiler beyne giden kanın geçici olarak azalmasıyla ortaya çıkar: baş dönmesi, göz kararması, halsizlik, bulanık görme, kulak çınlaması, konsantrasyon güçlüğü ve bayılma.

En sık görülen biçim ayağa kalkarken ortaya çıkanıdır. Yatarken ya da otururken ayağa kalkıldığında kan alt bedende toplanır; vücut bunu birkaç saniye içinde dengeler. Bu denge gecikirse baş dönmesi ve göz kararması olur. Yaşlılarda, sıvı kaybında ve bazı ilaçları kullananlarda daha sık görülür.

Yemek sonrası düşme de bilinen bir tablodur. Sindirim sırasında kan mideye yönlenir; yaşlılarda bu dönemde tansiyon belirgin biçimde düşebilir.

Ani ve belirgin tansiyon düşüşü ise ayrı bir konudur ve ciddi bir hastalığın işareti olabilir. Kanama, ağır enfeksiyon, kalp sorunları ve ağır alerjik tepki bu kapsamdadır.

Değerlendirme ölçümle başlar. Tansiyon yatarken, otururken ve ayağa kalktıktan sonra belirli aralıklarla ölçülür; ayağa kalkışta belirgin düşüş olup olmadığı böyle görülür. Nabız da aynı anda kaydedilir.

Öykü ayrıntılı alınır: yakınmanın hangi durumlarda ortaya çıktığı, kullanılan ilaçlar, sıvı alımı, kanama olup olmadığı, eşlik eden hastalıklar ve bayılma öyküsü sorulur.

Temel tahliller istenir: kan sayımı ile kansızlık araştırılır, kan şekeri, böbrek işlevleri, tuz ve mineral düzeyleri, tiroid uyarıcı hormon (TSH testi) bakılır. Kuşku varsa böbrek üstü bezi işlevleri değerlendirilir.

Kalp değerlendirmesi yapılır. EKG (elektrokardiyografi) ile ritim incelenir; gerekiyorsa ekokardiyografi ve ritim kaydı istenir. Bayılma öyküsü varsa bu değerlendirme atlanmaz.

İlaç gözden geçirmesi tedavinin en verimli adımıdır. Tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, prostat ilaçları ve bazı psikiyatri ilaçları düşük tansiyonun sık nedenlerindendir; doz ayarı ya da ilaç değişimi çoğu hastada tabloyu çözer.

Tedavi nedene yöneliktir. Sıvı kaybında sıvı yerine konur, kansızlıkta demir tedavisi verilir, hormonal nedenlerde ilgili tedavi uygulanır.

Yakınma yapan ve nedeni düzeltilemeyen tablolarda önce ilaçsız yaklaşımlar denenir: sıvı ve tuz alımının artırılması, yavaş kalkma, varis çorabı, yatağın baş kısmının yükseltilmesi. Bunlar yetersiz kalırsa kan basıncını yükselten ilaç tedavileri hekim tarafından planlanır.

Düşük tansiyonun asıl riski düşme ve bayılmadır.

Bayılma sırasında yaşanan düşmeler kırık, kafa travması ve yaralanmayla sonuçlanabilir. Yaşlılarda kalça kırığı bu yolla gelişebilir ve ciddi sonuçlar doğurur. Araç kullanırken ya da merdivende yaşanan bir bayılma ayrı bir tehlike oluşturur.

İkinci risk, altta yatan nedenin gözden kaçmasıdır. Ani ve belirgin tansiyon düşüşü kanama, ağır enfeksiyon, kalp sorunları ve ağır alerjik tepkinin işareti olabilir. Bu tablolarda tansiyon düşüklüğü bir belirtidir ve acil değerlendirme gerektirir.

Yaşlılarda tekrarlayan düşük tansiyon atakları düşme korkusu yaratır; kişi hareketini kısıtlar, bu da kas gücünü azaltarak düşme riskini daha da artırır.

Korunma tarafında en pratik adımlar şunlardır: gün boyunca yeterli sıvı almak, sıcak havada ve terleten ortamlarda miktarı artırmak, uzun süre ayakta hareketsiz kalmamak, yataktan ve sandalyeden yavaş kalkmak, sıcak duş ile hamamda uzun süre kalmamak.

Alkol damarları genişleterek tansiyonu düşürür; sınırlanması gerekir.

Büyük ve ağır öğünler yemek sonrası düşüşü artırır; öğünleri küçültmek ve sıklaştırmak yaşlılarda işe yarar.

İlaç kullananlarda düzenli gözden geçirme koruyucudur. Yakınma başladığında ilacı kendi kararınızla kesmek yerine hekime başvurmak gerekir; özellikle tansiyon ilaçlarının ani kesilmesi ayrı riskler taşır.

Günlük düzenle yönetilebilen bir tablodur ve basit önlemler belirgin fark yaratır.

Sıvı alımı artırılır. Gün boyunca düzenli su içmek, özellikle sabah kalkmadan önce bir bardak su içmek ayağa kalkarken yaşanan düşüşü azaltır.

Tuz alımı hekimin izniyle artırılabilir. Bu öneri yalnız düşük tansiyonu olan ve kalp ile böbrek hastalığı bulunmayan kişiler içindir; kendi kararınızla uygulanmamalıdır.

Kalkış yavaşlatılır. Yataktan doğrulurken önce oturmak, birkaç saniye beklemek, ayakları hareket ettirmek ve sonra ayağa kalkmak en etkili alışkanlıktır.

Bacak hareketleri kullanılır. Uzun süre ayakta durmak gerekiyorsa bacakları kasmak, ayak parmakları üzerinde yükselmek ve ağırlığı bir bacaktan diğerine aktarmak kan dönüşünü destekler.

Varis çorabı önerilebilir; bacaklarda kan toplanmasını azaltır.

Yatağın baş kısmı hafif yükseltilir; gece boyunca sıvı dağılımını düzenler.

Öğünler küçültülür ve sıklaştırılır. Ağır öğünlerden sonra bir süre oturmak, hemen ayağa kalkmamak yararlıdır.

Sıcak ortamlardan kaçınılır: uzun sıcak duş, hamam ve sauna tansiyonu düşürür.

Alkol sınırlanır.

Baş dönmesi başladığında hemen oturmak ya da uzanmak, bacakları yukarı kaldırmak bayılmayı önler.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: tekrarlayan bayılmalar, göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı, dışkıda kan ya da siyah dışkı, kusmada kan, sürekli kusma ile ishal, ateş ve titreme, bilinç bulanıklığı, konuşma ile güç kaybı.