Metabolik sendrom nedir?

Metabolik sendrom, kalp hastalığı ve şeker hastalığı riskini artıran birkaç bozukluğun aynı kişide bir arada bulunmasıdır. Tek bir hastalık değil, bir risk kümesidir.

Beş ölçüt tanımlanmıştır: bel çevresinin artması, kan yağlarından trigliseritin yüksekliği, koruyucu kolesterol olarak bilinen HDL değerinin düşüklüğü, tansiyon yüksekliği ve açlık kan şekerinin yüksekliği. Bu beş ölçütten üçünün bulunması tanı için yeterli kabul edilir.

Merkezde insülin direnci vardır. İnsülin, kan şekerini hücrelere sokan hormondur. Direnç geliştiğinde pankreas daha çok insülin salgılar; bu fazlalık kan basıncını, kan yağlarını ve yağ dağılımını olumsuz etkiler.

Bel çevresi burada tek başına önem taşır. Karın içinde, organların çevresinde biriken yağ dokusu metabolik olarak etkindir ve iltihabi maddeler salgılar. Bu nedenle kilo normal görünse bile bel çevresi genişse risk artar.

Tablo sessiz ilerler. Kişi çoğu zaman hiçbir yakınma duymaz; bulgular rutin tahlil ve ölçümlerde ortaya çıkar. Bu sessizlik, tanının gecikmesinin de nedenidir.

En iyi haber şudur: metabolik sendrom büyük ölçüde geri döndürülebilir. Kilo kaybı, beslenme düzeni ve hareket, beş ölçütün hepsini aynı anda olumlu etkiler.

Tanı ölçüm ve tahlille konur. Bel çevresi ölçülür, tansiyon değerlendirilir, açlık kan şekeri, trigliserit ve HDL kolesterol bakılır. Beş ölçütten üçünün bulunması tanı için yeterlidir.

Değerlendirme burada bitmez. HbA1c (şeker testi) ile son üç aylık şeker düzeyi görülür, karaciğer enzimleri (ALT, AST) ve ultrason ile karaciğer yağlanması araştırılır, böbrek işlevleri ve idrarda protein kontrol edilir. Uyku apnesi kuşkusunda uyku değerlendirmesi istenir. Kadınlarda polikistik over sendromu araştırılır.

Tedavinin temeli ilaç değil yaşam düzenidir ve bu, tablonun geri döndürülebilir olmasının nedenidir.

Kilo kaybı en güçlü araçtır. Vücut ağırlığının yüzde beş ile onu kadar bir kayıp bile tansiyonu, kan şekerini ve kan yağlarını belirgin biçimde düzeltir. Hedefin küçük ve ulaşılabilir tutulması sürdürülebilirliği artırır.

Beslenmede öne çıkanlar şunlardır: şeker eklenmiş içeceklerin tamamen çıkarılması, rafine karbonhidratın azaltılması, lif ile sebze miktarının artırılması, protein alımının korunması, zeytinyağı ile balık gibi kaynakların tercih edilmesi. Kişiye özel plan diyetisyen tarafından hazırlanır.

Hareket ikinci ayaktır. Haftada en az yüz elli dakika tempolu aktivite ve haftada iki gün direnç çalışması önerilir. Direnç çalışması kas kütlesini artırarak insülin direncini doğrudan iyileştirir.

İlaç tedavisi ölçütlere göre eklenir: tansiyon, kan şekeri ve kan yağları için ayrı ayrı değerlendirme yapılır. Sigaranın bırakılması ve uyku apnesinin tedavisi de plana girer.

İzlem düzenlidir; ölçümler belirli aralıklarla tekrarlanır.

Metabolik sendromun asıl anlamı, gelecekteki hastalıkları önceden haber vermesidir.

En önemli sonuç kalp ve damar hastalıklarıdır. Kalp krizi ve inme riski belirgin biçimde artar. Damar sertliği süreci sessizce ilerler.

İkincisi şeker hastalığıdır. İnsülin direnci ilerledikçe pankreasın yükü artar ve zamanla tip 2 diyabet gelişir.

Üçüncüsü karaciğer yağlanmasıdır. Yağlanma iltihaba, ilerleyen olgularda ise karaciğer dokusunun sertleşmesine yol açabilir.

Diğer başlıklar da vardır: uyku apnesi, böbrek işlevlerinde bozulma, gut, polikistik over sendromu ve gebe kalmakta güçlük, bazı kanser türlerinde risk artışı.

Korunma, tanı konmadan önce başlar ve tanı konduktan sonra da aynı araçlarla sürer.

Bel çevresi düzenli ölçülür. Kilo normal görünse bile bel çevresinin artması uyarıcıdır.

Şeker eklenmiş içecekler tamamen çıkarılır; bu tek değişiklik bile ölçülebilir fark yaratır.

Hareket günlük düzene yerleştirilir. Uzun süre oturmayı bölmek, her saatte birkaç dakika ayağa kalkmak kan şekeri yanıtını iyileştirir.

Uyku düzeni korunur. Kısa ve düzensiz uyku insülin direncini ve iştahı doğrudan etkiler; horlama ile uykuda nefes duraklaması varsa araştırılmalıdır.

Sigara bırakılır, alkol sınırlanır.

Ailesinde şeker hastalığı bulunanlarda ve gebelik şekeri geçirmiş kadınlarda düzenli tarama yapılması gerekir.

Bu tabloda günlük alışkanlıklar tedavinin kendisidir.

Bel çevresi ölçülür ve kaydedilir. Ölçüm aç karnına, göbek hizasından ve mezura sıkıştırılmadan yapılır. Kilodan bağımsız olarak izlenmesi gereken bir değerdir.

İçecekler düzenlenir. Şeker eklenmiş içecekler, meyve suları ve enerji içecekleri çıkarılır; yerine su, sade maden suyu ve şekersiz içecekler konur.

Tabak düzeni kurulur. Yarısı sebze, dörtte biri protein, dörtte biri tam tahıl. Beyaz ekmek, hamur işi ve tatlı sıklığı azaltılır.

Öğün düzeni oturtulur. Kahvaltıyı atlamamak ve akşam geç saatte yoğun yemek yememek kan şekeri dalgalanmasını azaltır.

Hareket bölünerek de olsa sürdürülür. Günde otuz dakika tempolu yürüyüş, haftada iki gün direnç çalışması hedeflenir. Yemek sonrası on beş dakikalık yürüyüş kan şekeri yükselmesini belirgin biçimde sınırlar.

Uyku düzeni korunur. Horlama ve gündüz uykululuk varsa uyku apnesi açısından değerlendirme istenir.

Ölçümler takip edilir. Tansiyon evde düzenli ölçülür, tahlil sonuçları bir dosyada saklanır ve kontrol randevusuna getirilir.

Sigara bırakılır, alkol sınırlanır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: göğüs ağrısı ve baskı hissi, efor sırasında nefes darlığı, çarpıntı, ani konuşma ile güç kaybı, şiddetli baş ağrısı, tansiyonun sürekli yüksek seyretmesi, çok su içme ile sık idrara çıkma, ayaklarda uyuşma, görme bulanıklığı.