Anemi nedir?

Anemi, kanda oksijen taşıyan hemoglobinin ve alyuvarların olağan düzeyin altına inmesidir. Halk arasında kansızlık denir.

Oksijen taşıma kapasitesi düştüğünde dokular yeterli oksijen alamaz. Halsizlik, çabuk yorulma, çarpıntı ve nefes darlığı bu yüzden ortaya çıkar.

Anemi bir hastalık değil, bir bulgudur. Bu nokta belirleyicidir: tedavi yalnız eksiği tamamlamak değil, neden eksildiğini bulmaktır.

Üç temel mekanizma vardır. Üretim azalması, kayıp ve yıkım artışı.

Üretim azalmasında yapı taşları eksiktir: demir, B12 ve folik asit. Kemik iliği hastalıkları, böbrek yetmezliği ve uzun süren hastalıklar da üretimi baskılar.

Kayıp grubunda kanama vardır. Adet kanamalarının fazlalığı, sindirim sisteminden sızan gizli kanamalar ve ameliyat sonrası dönem bu gruptadır.

Yıkım grubunda alyuvarlar normalden hızlı parçalanır; kalıtsal kan hastalıkları ve bağışıklık kaynaklı tablolar bu grupta yer alır.

En kritik uyarı şudur: erişkin erkekte ve menopoz sonrası kadında demire bağlı anemi bulunduğunda sindirim sistemi araştırılmalıdır. Bu grupta gizli kanama ihtimali vardır ve tek başına demir takviyesiyle geçiştirmek ciddi bir tanı gecikmesine yol açar.

Ülkemizde en sık görülen tip demir eksikliğine bağlı anemidir; Akdeniz anemisi taşıyıcılığı da yaygındır ve ikisi karıştırılabilir.

Tanı kan sayımıyla konur. Hemoglobin düzeyi aneminin varlığını, alyuvar boyutu ise tipini gösterir; bu ölçüm araştırmanın yönünü belirleyen ilk adımdır.

Küçük alyuvarlı anemide demir eksikliği ve Akdeniz anemisi taşıyıcılığı düşünülür. Büyük alyuvarlı anemide B12 ve folik asit eksikliği araştırılır. Normal boyutlu anemide uzun süren hastalıklar, böbrek sorunları ve kemik iliği tabloları akla gelir.

Demir durumu ferritin ile değerlendirilir. Ferritin iltihabi durumlarda yanıltıcı yükselebilir; bu nedenle diğer testlerle birlikte yorumlanır.

B12 ve folik asit düzeyleri, tiroit testleri, böbrek ve karaciğer testleri istenir. Yıkım düşünülüyorsa ilgili testler eklenir.

Akdeniz anemisi taşıyıcılığı düşünülüyorsa hemoglobin elektroforezi yapılır. Bu ayrım önemsenmelidir: taşıyıcılıkta demir tedavisi yarar sağlamaz ve gereksiz demir yüklemesi zarar verir.

Kanama kaynağı aranır. Kadınlarda adet düzeni sorgulanır; dışkıda gizli kan bakılır.

Erişkin erkekte ve menopoz sonrası kadında demir eksikliği saptandığında sindirim sistemi endoskopik olarak araştırılır. Bu adım atlanmaz.

Tedavi nedene yöneliktir.

Demir eksikliğinde demir takviyesi verilir ve düzeyler normale döndükten sonra bir süre daha sürdürülür; depoların dolması zaman alır. Emilimi artırmak için aç karnına ve C vitamini kaynağıyla alınması önerilir; çay, kahve ve süt emilimi azaltır.

B12 eksikliğinde uygun yoldan destek verilir. Kanama varsa kaynağı tedavi edilir.

Ağır ve belirti veren olgularda kan transfüzyonu gündeme gelir.

Demir takviyesi hekim değerlendirmesi olmadan başlanmaz; nedeni gizler ve gereksiz kullanımda zarar verir.

Aneminin riski hem düşük hemoglobinin kendisinden hem altta yatan nedenden doğar.

En önemli risk, kanserin ya da başka bir kanama kaynağının gözden kaçmasıdır. Erişkin erkekte ve menopoz sonrası kadında demir eksikliği, aksi gösterilene kadar sindirim sistemi kaynaklı kanama olarak ele alınır.

B12 eksikliği ikinci başlıktır. Geç tedavi edildiğinde sinir sistemi hasarı kalıcı olabilir; uyuşma, denge bozukluğu ve unutkanlık bu tabloda görülür.

Kalp yükü üçüncü başlıktır. Uzun süren ağır anemi kalbi zorlar; kalp hastalığı olanlarda göğüs ağrısı ve yetmezlik bulguları tetiklenebilir.

Gebelikte anemi erken doğum ve düşük doğum ağırlığıyla ilişkilendirilmiştir; bu dönemde tarama rutindir.

Çocuklarda demir eksikliği gelişimi ve öğrenmeyi etkiler; bu etkiler her zaman geri dönmeyebilir.

Yaşlılarda anemi düşme, hastaneye yatış ve iyileşmenin gecikmesiyle ilişkilidir.

Kontrolsüz demir kullanımı ayrı bir risktir. Akdeniz anemisi taşıyıcılığında demir tedavisi yarar sağlamaz; gereksiz yükleme organlarda birikim yapar.

Korunmada beslenme ilk adımdır. Kırmızı et, yumurta, baklagiller ve koyu yeşil yapraklı sebzeler demir kaynağıdır. Hayvansal kaynaklı demir daha iyi emilir.

C vitamini kaynakları demir emilimini artırır; öğünle birlikte tüketilir.

Çay ve kahve öğünlerden en az bir saat sonra içilir; emilimi azaltır.

Adet kanamaları fazlaysa değerlendirilir; bu, kadınlarda en sık ve en kolay düzeltilebilir nedendir.

Gebelikte ve emzirme döneminde takviye hekimin belirlediği biçimde kullanılır.

Kısıtlı beslenenler, mide ameliyatı geçirenler ve uzun süre mide ilacı kullananlar B12 açısından izlenir.

Yaşa uygun bağırsak kanseri tarama programlarına katılım sürdürülür.

Anemide beslenme ve takviye düzeni sonucu doğrudan etkiler.

Demir takviyesi hekimin belirlediği biçimde kullanılır. Emilimi artırmak için aç karnına alınır; mideyi rahatsız ediyorsa hafif bir öğünle birlikte alınabilir.

C vitamini kaynağıyla birlikte alınması emilimi artırır; portakal suyu ya da limon bu amaçla kullanılır.

Çay, kahve, süt ve kalsiyum takviyeleri demirle aynı saatte alınmaz; en az bir saat ara verilir.

Dışkının koyulaşması demir kullanımında beklenen bir durumdur ve endişe yaratmamalıdır. Ancak siyah ve katran görünümlü dışkı ile birlikte halsizlik varsa hekime bildirilir.

Kabızlık sık görülür; sıvı ve lifli gıda artırılır.

Tedavi erken bırakılmaz. Kan değerleri düzeldikten sonra depoların dolması için bir süre daha sürdürülür; erken bırakma tablonun tekrarlamasının en sık nedenidir.

Beslenmede demir kaynakları artırılır: kırmızı et, yumurta, baklagiller, kuru meyve, koyu yeşil yapraklı sebzeler.

B12 için hayvansal kaynaklar, kısıtlı beslenenlerde ise takviye gündeme gelir.

Adet kanamaları izlenir; ped değişim sıklığı ve süre kaydedilir, fazlaysa hekime bildirilir.

Ağır egzersiz belirtiler düzelene kadar azaltılır; halsizlik ve çarpıntı varsa zorlanmaz.

Ayağa kalkarken yavaş hareket edilir; baş dönmesi ve düşme riski artmıştır.

Kontrol kan sayımları hekimin belirlediği aralıkla yaptırılır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: artan halsizlik ve nefes darlığı, çarpıntı, göğüs ağrısı, bayılma, siyah ya da kanlı dışkı, kanlı kusma, adet kanamalarının artması, istemsiz kilo kaybı, tedaviye rağmen düzelmeyen değerler, uyuşma ve denge bozukluğu.