Yutkunma güçlüğü nedir?

Yutkunma güçlüğü, lokmanın ağızdan mideye geçişinde zorlanmadır. Tıpta disfaji adı verilir.

Yutma karmaşık bir işlemdir. Ağız, boğaz ve yemek borusu sıralı biçimde çalışır; çok sayıda kas ve sinir bu düzeni yönetir.

İki ana tipi vardır ve ayrım tanıyı yönlendirir.

Boğaz kaynaklı tipte sorun yutmanın ilk saniyelerindedir. Kişi lokmayı başlatamaz, öksürür, boğulur hissi yaşar ve burnundan sıvı gelebilir.

Bu tip çoğunlukla sinir ve kas hastalıklarına bağlıdır. İnme en sık nedendir.

Yemek borusu kaynaklı tipte lokma yutulur ama göğüste takılır. Kişi takılma yerini göğüs ortası olarak tarif eder.

Burada darlıklar, hareket bozuklukları ve kitleler rol oynar.

Bir ayrım daha yol göstericidir. Yalnız katı gıdalarda güçlük darlığı düşündürür; hem katı hem sıvıda güçlük hareket bozukluğunu akla getirir.

Katı gıdayla başlayıp giderek sıvıya ilerleyen güçlük ayrı ele alınır. Kilo kaybı, kansızlık, kusma ve sigara öyküsü eşlik ediyorsa yemek borusu incelemesi geciktirilmez.

Boğazda takılma hissi her zaman yutma güçlüğü değildir; yutkunurken rahatsızlık veren ama gıda geçişini engellemeyen tablolar da vardır.

Ani başlayan yutma güçlüğü, konuşma bozukluğu ve yüzde kaymayla birlikteyse inme düşünülür ve acildir.

Değerlendirmenin ilk adımı tipi belirlemektir.

Güçlüğün yutmanın hangi anında olduğu sorulur: hemen başlangıçta mı, yoksa lokma yutulduktan sonra göğüste mi.

Katı, sıvı ya da her ikisinde birden olup olmadığı öğrenilir.

Başlangıç biçimi ayrıca sorgulanır; ani başlangıç sinir sistemini, aylar içinde ilerleyen tablo yapısal nedenleri düşündürür.

Kilo kaybı, kusma, kanlı kusma, ses kısıklığı, öksürük ve ateş sorulur.

Sigara, alkol, reflü öyküsü ve kullanılan ilaçlar öğrenilir.

Muayenede ağız, boğaz, boyun ve lenf bezleri incelenir; sinir sistemi muayenesi yapılır.

Su yutma testi yatak başında uygulanabilir.

Endoskopi yemek borusunu doğrudan gösterir; darlık, iltihap ve kitleler bu yolla saptanır ve gerekirse biyopsi alınır.

Baryumlu yutma filmi hareketi ve darlığı değerlendirir.

Boğaz kaynaklı tipte esnek endoskopla ya da özel filmle yutma işlevi izlenir.

Yemek borusu basınç ölçümü hareket bozukluklarında kullanılır.

Gerekli olgularda tomografi ve manyetik rezonans eklenir.

Kan tetkikleri ve beslenme durumu değerlendirilir.

Tedavi nedene yönelir.

Sinir kaynaklı tablolarda yutma terapisi uygulanır. Kıvam düzenleme, baş ve boyun pozisyonu ile egzersizler bu programın parçasıdır.

Darlıklarda endoskopik genişletme yapılır.

Reflüye bağlı tablolarda ilaç tedavisi ve yaşam düzenlemeleri uygulanır.

Hareket bozukluklarında ilaç, endoskopik girişim ya da cerrahi düşünülür.

Tümör saptanan olgularda tedavi ilgili bölümlerce planlanır.

Ağızdan yeterli beslenemeyen kişilerde beslenme desteği düzenlenir.

Yutma güçlüğü olan kişiye yatarken ve hızlı yemek yerken zorlama yaptırılmaz.

Yutkunma güçlüğünün en tehlikeli sonucu gıdanın akciğere kaçmasıdır.

Bu durum akciğer enfeksiyonuna yol açar ve yaşlılarda ağır seyreder.

Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları yutma güçlüğünün ilk işareti olabilir.

Sessiz kaçış ayrı bir başlıktır; bir bölüm hastada öksürük olmadan gıda akciğere geçer.

Tıkanma acil bir tablodur. Lokma havayolunu kapatırsa dakikalar içinde yaşamı tehdit eder.

Beslenmenin azalması kilo kaybına, kas erimesine ve bağışıklığın zayıflamasına yol açar.

Sıvı alımının azalması sıvı kaybına neden olur.

İlaçların yutulamaması tedavinin aksamasına yol açar.

Yemekten kaçınma ve sosyal ortamda yeme kaygısı yaşam kalitesini düşürür.

İlerleyici katı gıda güçlüğünün ihmal edilmesi asıl risktir; kilo kaybı ve kansızlık eşlik ediyorsa inceleme geciktirilmez.

Uzun süren reflünün yemek borusunda kalıcı hasar bırakması bir başka risktir.

Korunmada altta yatan hastalığın tedavisi ilk sıradadır.

Reflü yakınmaları ihmal edilmez.

Sigara ve alkol bırakılır.

Ağız ve diş sağlığı korunur; çiğneme yetersizliği yutmayı zorlaştırır.

Protezler uygun hâle getirilir.

İnme risk etkenleri kontrol altında tutulur: tansiyon, şeker, kolesterol ve ritim bozukluğu.

İnme geçiren kişilerde yutma değerlendirmesi erken yapılır.

Yaşlılarda yemek sırasında dik oturma alışkanlığı kazandırılır.

İlaçlar bol suyla ve dik konumda alınır; yatarak ilaç alınmaz.

Yemek sırasında konuşma ve dikkat dağıtan ortam azaltılır.

Yutkunma güçlüğü olan kişide yemek düzeni güvenliği doğrudan etkiler.

Yemek dik oturarak yenir; sırt desteklenir ve baş hafif öne eğilir.

Yemekten sonra en az yarım saat dik kalınır.

Lokmalar küçük tutulur ve iyi çiğnenir.

Her lokma yutulduktan sonra bir sonrakine geçilir; ağızda birikme olmadığından emin olunur.

Yemek süresi uzatılır ve acele edilmez.

Yemek sırasında konuşulmaz; televizyon ve dikkat dağıtan ortam kapatılır.

Gıda kıvamı hekim ya da terapistin önerisine göre ayarlanır; bazı kişilerde koyulaştırılmış sıvılar güvenlidir.

Sulu ve kaygan gıdalar tercih edilir; kuru, ufalanan ve lifli gıdalardan kaçınılır.

Pirinç, kuruyemiş, ekmek kabuğu ve karışık kıvamlı yemekler zorluk çıkarır.

Sıvı alımı gün boyu sürdürülür.

İlaçlar dik konumda ve bol suyla alınır; yutulamayan ilaç formu için hekime danışılır ve ilaçlar kendiliğinden ezilmez.

Ağız bakımı günde iki kez yapılır; ağızda kalan artık akciğere kaçarsa enfeksiyon riski artar.

Protezler uygun oturmalıdır.

Yemek sırasında öksürük, ses değişikliği ve nefes darlığı gözlenir ve kaydedilir.

Kilo düzenli izlenir.

Yalnız yaşayan kişilerde yemek sırasında yanında biri bulunması güvenliği artırır.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: lokmanın tıkanması ve nefes alamama, ani başlayan yutma güçlüğü, konuşma bozukluğu ve yüzde kayma, tek tarafta güçsüzlük, ateşle birlikte öksürük ve nefes darlığı, kanlı kusma, siyah dışkı, ağızdan hiçbir şey alamama.