Yirmi yaş dişi nedir?

Yirmi yaş dişi, çenenin en arkasında yer alan üçüncü büyük azı dişidir. Genellikle on yedi ile yirmi beş yaş arasında sürer; bu nedenle bu adla anılır.

Dört adet olması beklenir ama bu bir kural değildir. Bazı kişilerde hiç gelişmez, bazılarında bir ya da iki tanesi bulunur. Yokluğu bir eksiklik sayılmaz.

Sorun çıkarmasının nedeni yer darlığıdır. Çene yapısı zamanla küçülmüş, dişler ise aynı sayıda kalmıştır. Yeterli yer bulamayan diş yan yatar, kısmen sürer ya da kemik içinde gömülü kalır.

Kısmen sürmüş dişler en sorunlu gruptur. Diş etiyle kısmen örtülü kalan bölge temizlenemez; altında bakteri ve yiyecek birikir. Bu tablo tekrarlayan iltihaba yol açar ve çene ağrısı, ağzı açmakta zorlanma ve kötü koku yapar.

Yan yatmış dişler komşu dişe baskı yapar. Aradaki temas noktası temizlenemediği için önündeki azı dişte çürük gelişir; bu çürükler çoğu zaman geç fark edilir ve sağlam bir dişin kaybına yol açabilir.

Her yirmi yaş dişi çekilmez. Tam sürmüş, karşı dişiyle kapanan, temizlenebilen ve yakınma yapmayan dişler yerinde bırakılır ve izlenir. Karar röntgen ve muayeneyle verilir.

Tanı muayene ve röntgenle konur. Panoramik röntgen dişin konumunu, komşu dişle ilişkisini ve kemik içindeki durumunu gösterir. Alt çenede diş kökü ile sinir kanalı arasındaki ilişki değerlendirilir; yakın olduğu durumlarda üç boyutlu tomografi istenir.

Karar dişin durumuna göre verilir ve her diş çekilmez.

Tam sürmüş, karşı dişiyle kapanan, fırçayla temizlenebilen ve yakınma yapmayan dişler yerinde bırakılır. Bu dişler düzenli kontrolle izlenir.

Çekim şu durumlarda gündeme gelir: tekrarlayan iltihap, komşu dişte çürük ya da kök erimesi, kist gelişimi, temizlenemeyen kısmi sürme, ortodontik tedavi planı ve protez planlaması.

Akut iltihap döneminde önce iltihap kontrol altına alınır; çekim genellikle bu dönem geçtikten sonra planlanır.

İşlem lokal anestezi altında yapılır. Gömülü dişlerde diş eti kaldırılır, gerekiyorsa kemik alınır ve diş bölünerek çıkarılır. Sonrasında dikiş atılabilir.

İşlem sonrası ilk günlerde şişlik, ağrı ve ağzı açmakta zorlanma beklenir; bunlar birkaç gün içinde azalır.

Risklerin başında alt çenede alt dudak ile çeneyi besleyen sinirin etkilenmesi gelir; bu, uyuşmaya yol açabilir ve çoğunlukla geçicidir. Kuru soket denilen tablo da görülebilir; pıhtının erken kaybıyla şiddetli ağrı gelişir.

Bu riskler röntgen bulgusuna göre önceden konuşulur.

Yirmi yaş dişinin riskleri hem varlığından hem çekiminden doğar; bu nedenle karar bireysel verilir.

Kısmen sürmüş dişlerde tekrarlayan iltihap en sık sorundur. Ağrı, şişlik ve ağzı açmakta zorlanma yaratır; ileri tablolarda iltihap yüz ve boyun dokularına yayılabilir. Yutma güçlüğü ve nefes almada zorlanma acil kabul edilir.

Komşu dişteki çürük ikinci ve en sinsi risktir. Temizlenemeyen temas noktasında gelişen çürük geç fark edilir ve sağlam bir azı dişin kaybına yol açabilir.

Kist ve benzeri oluşumlar gömülü dişlerin çevresinde gelişebilir; röntgenle izlenir.

Çekimin de riskleri vardır ve baştan konuşulur: sinir etkilenmesine bağlı uyuşma, kuru soket, kanama, enfeksiyon, çene ekleminde zorlanma ve üst çenede sinüs boşluğuyla ilgili sorunlar.

Bu nedenle yakınma yapmayan, temizlenebilen dişlerin gereksiz yere çekilmesi doğru değildir; aynı biçimde sorun çıkaran dişin çekimini ertelemek de tabloyu büyütür.

Korunma tarafında en somut adım temizliktir. Arka bölgeye ulaşan bir fırçalama tekniği öğrenilir; küçük başlıklı fırça ve tek demetli fırça bu bölgede işe yarar.

Düzenli kontrol ve röntgen, gömülü dişin çevresindeki değişiklikleri ve komşu dişteki çürüğü erken yakalar.

Ortodontik tedavi planlanıyorsa yirmi yaş dişleri erken değerlendirilir.

İltihap dönemlerinde antibiyotikle idare etmek kalıcı çözüm değildir; kaynak ele alınmadan tablo tekrarlar.

Diş yerinde bırakıldıysa bakım, çekildiyse iyileşme dönemi ön plandadır.

Diş yerindeyse arka bölgenin temizliği öğrenilir. Küçük başlıklı fırça, tek demetli fırça ve arayüz fırçası bu bölgeye ulaşmayı kolaylaştırır. Diş eti kapağının altı özellikle temizlenir.

Ağız çalkalama suyu hekimin önerdiği dönemde ve süreyle kullanılır.

İltihap dönemlerinde ılık tuzlu su ile nazik çalkalama rahatlatır; sıcak uygulama tercih edilmez.

Çekim yapıldıysa ilk yirmi dört saat belirleyicidir. Tampon hekimin belirttiği süre boyunca ısırılır. Tükürmek, çalkalamak, pipetle içmek ve emme hareketi yapılmaz; bu hareketler pıhtıyı yerinden oynatır ve kuru sokete yol açar.

İlk gün sıcak gıda ve içecek alınmaz; ılık ve yumuşak beslenme tercih edilir.

Sigara ve alkol iyileşmeyi bozar; en az birkaç gün bırakılması istenir. Sigara kuru soket riskini belirgin biçimde artırır.

Soğuk uygulama yanağa dışarıdan, aralıklı olarak yapılır; şişliği azaltır. İkinci günden sonra ılık uygulamaya geçilebilir.

Baş yüksekte yatmak ilk gece kanamayı ve şişliği azaltır.

Ağız bakımı ertesi gün nazikçe sürdürülür; bölge hekimin tarif ettiği biçimde temizlenir.

Dikiş varsa kontrol randevusunda alınır.

Diş hekimine başvurulması gereken durumlar şunlardır: durmayan kanama, ikinci günden sonra artan şiddetli ağrı, kötü koku ve tat, ateş, yüzde yayılan şişlik, ağzı hiç açamama, yutma ve nefes almada zorlanma, alt dudakta ve çenede geçmeyen uyuşma.