Multipl skleroz (MS) nedir?

Multipl skleroz, kısaca MS, bağışıklık sisteminin sinir liflerini saran miyelin kılıfına saldırdığı bir merkezi sinir sistemi hastalığıdır. Miyelin, elektrik kablosunun yalıtımı gibi düşünülebilir; hasar gördüğünde sinir iletimi yavaşlar ya da kesilir. Beyin ve omurilikte farklı bölgelerde, farklı zamanlarda ortaya çıkan hasar alanları hastalığın adını verir.

Genellikle 20-40 yaş arasında başlar ve kadınlarda erkeklere göre belirgin daha sıktır. Genç erişkinlerde travma dışı engelliliğin önde gelen nedenlerindendir.

Belirtiler hasarın yerine göre çok değişkendir; bu yüzden MS'in tek bir tipik tablosu yoktur. Sık görülenler: tek gözde bulanık görme ve göz hareketiyle ağrı, vücudun bir bölgesinde uyuşma ve karıncalanma, güçsüzlük, denge ve yürüme bozukluğu, çift görme, idrar sorunları. Yorgunluk hastaların çoğunda vardır ve en yıpratıcı şikayetlerden biridir; dinlenmekle geçmeyen, gün içinde artan bir tükeniştir.

En sık seyir biçimi ataklarla giden tiptir: belirtiler günler içinde ortaya çıkar, haftalar içinde tamamen ya da kısmen geriler, bir süre sessizlik olur ve yeni bir atak gelir. Zamanla bir bölüm hastada ilerleyici döneme geçilir. Sıcak havada ve ateşli hastalıkta belirtilerin geçici olarak belirginleşmesi tipiktir ve yeni atak değildir.

Tanı, belirtilerin zaman ve mekanda yayılım göstermesine dayanır: farklı zamanlarda, sinir sisteminin farklı bölgelerinde hasar. Bunu gösteren temel araç kontrastlı beyin ve omurilik MR'ıdır; kontrast tutan lezyonlar aktif hasarı, tutmayanlar eski hasarı gösterir.

Beyin omurilik sıvısı incelemesinde oligoklonal bant denen bulgu tanıyı destekler. Görsel uyarılmış potansiyel testi, göz siniri tutulumunu belirti vermemiş olsa bile ortaya çıkarabilir. MS'i taklit eden hastalıklar dışlanır; bu ayırıcı tanı süreci atlanamaz, çünkü tedavileri farklıdır.

Tedavi üç başlıkta yürür. Atak tedavisinde yüksek doz kortikosteroid kısa süreli verilir; ataktan çıkışı hızlandırır ama hastalığın uzun dönem seyrini değiştirmez.

Asıl belirleyici olan hastalık seyrini değiştirici tedavilerdir. Son yıllarda bu alanda çok sayıda ilaç geliştirildi: iğne, ağızdan alınan ve damardan verilen seçenekler var. Bunlar atak sıklığını, yeni lezyon oluşumunu ve engellilik birikimini azaltır. İlaç seçimi hastalığın aktivitesine, hasta tercihine ve yan etki profiline göre yapılır; erken ve etkili tedavinin uzun dönem sonuçları iyileştirdiği kabul edilir.

Üçüncü başlık belirti yönetimidir: yorgunluk, spastisite, idrar sorunları, ağrı ve depresyon için ayrı tedaviler vardır ve yaşam kalitesini doğrudan etkiler.

Nedeni tam bilinmiyor; genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birleşimi olduğu düşünülüyor. Ailede MS öyküsü riski artırır ama hastalık doğrudan kalıtılmaz. Coğrafi bir desen vardır: ekvatordan uzaklaştıkça sıklık artar ve bu, D vitamini düzeyiyle ilişkilendirilir.

Bilinen çevresel etkenler arasında düşük D vitamini düzeyi, sigara, obezite ve Epstein-Barr virüsü enfeksiyonu öne çıkar. Son yıllarda bu virüsün MS gelişimindeki rolüne dair kanıtlar güçlendi.

Hastalığı önleyen kesin bir yöntem yoktur. Yapılabilecekler: sigara içmemek, D vitamini düzeyini normal aralıkta tutmak, kiloyu yönetmek. Bunlar hem risk hem hastalık seyri açısından olumlu taraftadır.

Tanı konduktan sonra korunma, atakları önlemeye ve ilerlemeyi yavaşlatmaya döner. Bunun tek etkili yolu seyri değiştirici tedaviyi düzenli kullanmaktır. Enfeksiyonlar atak tetikleyebilir; grip aşısı önerilir, canlı aşılar kullanılan ilaca göre değerlendirilir. Sigarayı bırakmak MS'te hastalığın ilerlemesini yavaşlattığı gösterilmiş somut bir adımdır. Aşırı sıcaktan kaçınmak belirtilerin geçici artışını önler.

Yorgunluk bu hastalıkta en sık ve en yanlış anlaşılan şikayettir; tembellik değil, hastalığın bir parçasıdır. Enerjiyi güne yaymak işe yarar: yoğun işleri günün en verimli saatine koymak, ara vermek, gereksiz enerji harcamayı azaltmak. Buna enerji koruma denir ve öğrenilebilir bir beceridir.

Sıcak, belirtileri geçici olarak artırır. Sıcak duş yerine ılık duş, yaz aylarında serin ortam, egzersiz sırasında soğutucu önlemler fark yaratır. Bu artış yeni atak değildir ve serinleyince geriler.

Egzersiz eskiden sakıncalı sanılırdı, bugün tam tersi biliniyor: düzenli ve ölçülü egzersiz yorgunluğu azaltır, dengeyi ve gücü korur, ruh halini iyileştirir. Fizyoterapi programına katılmak uzun dönemde işlevi korur.

D vitamini düzeyinizi ölçtürün ve hekiminizin önerdiği şekilde tamamlayın. Sigarayı bırakın; MS'te bu, ilerlemeyi yavaşlatan somut bir adımdır.

İdrar sorunlarını saklamayın; tedavi edilebilir ve idrar yolu enfeksiyonlarını önler. Depresyon MS'te sıktır ve tedavi edilir. İlaçlarınızı düzenli kullanın, yan etki yaşarsanız kesmek yerine ekibinize bildirin, seçenek çoktur. Yeni ortaya çıkan ve yirmi dört saati aşan belirtilerde atak açısından değerlendirme isteyin; ateşli bir hastalık sırasında geçici artış olması ise beklenen bir durumdur.