Katarakt nedir?

Katarakt, gözün doğal merceğinin saydamlığını yitirip bulanıklaşmasıdır. Mercek, kameranın objektifi gibi ışığı ağ tabakaya odaklar; yıllar içinde proteinlerinin yapısı bozulunca cam buğulanır. Dünya görüntüsü yavaş yavaş flulaşır; hastalar bunu kirli bir gözlükten ya da buzlu camın arkasından bakmaya benzetir.

Belirtiler sinsi ilerler: gece görüşte zorlanma, karşı far ışıklarında dağılma ve kamaşma, renklerin solup sararması, sık gözlük numarası değişimi. İlginç bir erken bulgu da vardır: yakın gözlüğüne yıllardır muhtaç biri, bir dönem gözlüksüz okumaya başlayabilir; merceğin kırıcılığı değiştiği için yaşanan bu ikinci bahar geçicidir ve kataraktın ayak sesidir.

Katarakt esasen yaşlanmanın doğal bir parçasıdır: yetmişli yaşlarda çoğunlukta, seksenlerinde neredeyse herkeste bir derecesi vardır. Ama tekeli yaşta değildir; şeker hastalığı, uzun süreli kortizon kullanımı, göz travmaları ve yoğun güneş maruziyeti süreci öne çeker, nadiren bebekler doğuştan kataraktla doğar. Kritik gerçek şudur: katarakt körlüğün dünyadaki en sık nedenlerinden biridir ama tedavi edilebilir körlüğün de bir numaralı örneğidir; ameliyatla görme büyük çoğunlukla geri kazanılır.

Tanı göz muayenesinde dakikalar içinde konur: görme keskinliği ölçülür, damla ile bebek büyütülüp mercek biyomikroskopla incelenir; ağ tabaka da aynı seansta değerlendirilir, çünkü ameliyat sonrası görme beklentisini retinanın sağlığı belirler. Ameliyat kararı alınırsa göz içine konacak merceğin numarasını hesaplayan biyometri ölçümleri yapılır.

Kataraktın ilacı, damlası ve gözlükle geri döndürülmesi yoktur; tek tedavi ameliyattır ve bu ameliyat, modern tıbbın en başarılı işlemleri arasındadır. Standart yöntem fakoemülsifikasyon: birkaç milimetrelik kesiden girilir, bulanık mercek ultrasonla parçalanıp alınır ve yerine katlanabilir yapay mercek yerleştirilir. İşlem çoğunlukla damla anesteziyle, uyutmadan ve 15-30 dakikada biter; hasta aynı gün evine döner. Dikiş genellikle gerekmez. Yapay mercek seçenekleri de kişiselleşmiştir: tek odaklı merceklerde uzak netliği hedeflenir ve yakın için gözlük kullanılır; çok odaklı ve EDOF denen merceklerde gözlük bağımlılığı azaltılır, astigmatlı gözlere torik mercekler uygulanır. Zamanlama konusunda eski olgunlaşsın beklentisi terk edilmiştir: görme, günlük yaşamı zorlamaya başladığında ameliyat zamanı gelmiş demektir; aşırı beklemek ameliyatı zorlaştırabilir.

Yaş ana etkendir; genetik yatkınlık eşlik eder. Hızlandırıcılar listesi ise kısmen elimizdedir: kontrolsüz diyabet, sigara, uzun süreli ve kontrolsüz kortizon kullanımı, göz travmaları, geçirilmiş göz içi iltihaplar ve korumasız yoğun güneş maruziyeti. Yüksek miyopi ve bazı metabolik hastalıklar da erken katarakta zemin hazırlar.

Kataraktı kesin önleyen bir yöntem ya da kanıtlı bir vitamin yoktur; piyasadaki katarakt damlaları bu vaadi karşılamaz. Süreci yavaşlatmanın akılcı yolları şunlardır: dışarıda UV korumalı güneş gözlüğü ve şapka, sigarasızlık, şekerin sıkı kontrolü, kortizonlu ilaçların yalnız hekim denetiminde kullanımı. Bir de erken yakalama: kırk yaşından sonra aralıklı, altmış beşten sonra yıllık göz muayenesi; bu muayene yalnız kataraktı değil, glokom ve sarı nokta gibi sessiz hastalıkları da aynı seansta tarar.

Ameliyat öncesi dönemde hayatı kolaylaştıran ayarlar vardır: evde aydınlatmayı artırmak, okuma için hedefli ışık kullanmak, mat yüzeylerle parlamayı azaltmak. Gece far kamaşması belirginse gece sürüşünü sınırlamak, kendinize ve çevreye borçlu olduğunuz bir önlemdir. Gözlük numarasını güncel tutmak geçici konfor sağlar; ama sık değişen numara, kararı geciktirme aracı değil ameliyat sohbetinin işareti olarak okunmalıdır.

Ameliyat sonrası dönem disiplin ister ve kısa sürer: damlalar tarife göre eksiksiz kullanılır; ilk hafta göz ovuşturulmaz, geceleri koruyucu kapak takılır; sabun ve şampuanlı suyun göze kaçmaması için dikkat edilir. Havuz, deniz ve sauna ilk haftalarda beklemelidir; yürüyüş ve gündelik işler ise çoğunlukla ertesi gün serbesttir. Ağır kaldırmadan ve ıkınmadan ilk günlerde kaçının. Ani görme azalması, artan ağrı ve yoğun kızarıklık kontrol gününü beklemez. Bir de bilinmesi iyi olan bir son not: ameliyattan aylar yıllar sonra görme yeniden buğulanırsa bu kataraktın nüksü değil, mercek zarının kesifleşmesidir; saniyeler süren lazerle, ağrısız biçimde açılır.