Kolon kanseri nedir?

Kolon kanseri, kalın bağırsağın iç yüzeyinden köken alan kötü huylu tümördür; rektum yerleşimli olanlarla birlikte kolorektal kanser başlığı altında toplanır. Dünyada en sık görülen kanserlerden biridir ve ülkemizde de sıklığı artmaktadır.

Bu kanserin en önemli özelliği, neredeyse tamamının bir öncü lezyondan doğmasıdır: polip. Polipler bağırsak yüzeyinde büyüyen küçük çıkıntılardır ve çoğu iyi huyludur. Ancak bazı tipleri yıllar içinde, genellikle 10 yılı aşan bir sürede kansere dönüşebilir. Bu yavaş dönüşüm kolorektal kanseri önlenebilir bir hastalık haline getirir: kolonoskopi sırasında bulunan polip aynı seansta çıkarıldığında, o polipten doğacak kanser hiç oluşmaz.

Belirtiler geç ortaya çıkar ve sıklıkla başka nedenlere yorulur. Dışkılama alışkanlığında kalıcı değişiklik, ishal ve kabızlığın birbirini izlemesi, dışkı kalibresinin incelmesi, dışkıda kan ya da mukus, karında kramp tarzı ağrı, tam boşalamama hissi bu listede yer alır. Halsizlik ve açıklanamayan demir eksikliği anemisi, özellikle erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda, sağ taraf yerleşimli tümörlerin sessiz habercisi olabilir. İstemsiz kilo kaybı ise ileri evrenin işaretidir.

En kritik bilgi şudur: dışkıda kan hemoroide bağlanıp geçiştirilmemelidir. Hemoroid çok yaygındır ve kanser tanısını dışlamaz; ikisi aynı kişide birlikte bulunabilir.

Tanının merkezinde kolonoskopi vardır. Kalın bağırsağın tamamı gözle incelenir, şüpheli alandan biyopsi alınır, polipler çıkarılır. İşlem sedasyon altında yapılır ve genellikle rahatsızlık hatırlanmaz; asıl zorlanılan kısım bir gün önceki bağırsak temizliğidir ve bu hazırlığın iyi yapılması tanının kalitesini doğrudan etkiler. Kanser saptandığında evreleme için tomografi, rektum tümörlerinde ayrıca MR ve kanda CEA denen belirteç kullanılır.

Tedavinin temel taşı cerrahidir: tümörlü bağırsak bölümü, çevresindeki lenf bezleriyle birlikte çıkarılır ve iki uç birleştirilir. Çoğu hastada kalıcı torbaya gerek kalmaz; geçici koruyucu bir torba bazen açılır ve aylar sonra kapatılır. Kalıcı torba ihtimali daha çok makat çıkışına çok yakın rektum tümörlerinde gündeme gelir. Ameliyatlar giderek daha sık kapalı yöntemle, laparoskopik ya da robotik olarak yapılıyor.

Evreye göre ameliyata kemoterapi eklenir; lenf bezine yayılım varsa bu standarttır. Rektum kanserinde sıra değişebilir: tümörü küçültmek ve organı korumak için ameliyat öncesi radyoterapi ve kemoterapi uygulanır. İleri evrede hedefe yönelik akıllı ilaçlar ve seçilmiş hastalarda immünoterapi kullanılır. Karaciğere sınırlı yayılım gösteren bazı hastalarda, o odakların da cerrahiyle çıkarılması gerçek bir iyileşme şansı sunar; bu, kolorektal kanseri diğer birçok ileri evre kanserden ayıran bir özelliktir.

Yaş en belirgin etkendir, risk elli yaşından sonra artar; ancak son yıllarda genç yaş gruplarında da sıklığın yükselmesi dikkat çekiyor. Ailede kolorektal kanser ya da polip öyküsü riski artırır; bazı kalıtsal sendromlarda risk çok yüksektir ve bu ailelerde tarama çok daha erken başlar. İltihaplı bağırsak hastalıkları, uzun yıllar süren ülseratif kolit ve Crohn, ayrı bir risk grubudur.

Yaşam tarzı burada gerçekten fark yaratır. Kırmızı et ve özellikle işlenmiş et ürünlerinin fazla tüketimi, lifin az olduğu beslenme, fazla kilo, hareketsizlik, sigara ve alkol riski artırır. Buna karşılık sebze, meyve, tam tahıl ve baklagillerden zengin beslenme ile düzenli fiziksel aktivitenin koruyucu olduğu gösterilmiştir.

Ama korunmanın asıl kahramanı taramadır. Elli yaşından itibaren, ailede öykü varsa daha erken başlayan tarama programları hem kanseri erken evrede yakalar hem polip aşamasında keserek kanserin hiç oluşmamasını sağlar. Dışkıda gizli kan testi ve kolonoskopi başlıca yöntemlerdir; normal bulunan bir kolonoskopiden sonra genellikle on yıl beklenir. Ülkemizde ulusal tarama programı bu yaş aralığını kapsar ve aile hekimliği üzerinden yürütülür.

Tarama davetini ertelemeyin. Kolonoskopiden çekinmek çok yaygın; oysa işlem sedasyonla yapılıyor ve tek seferde hem tanı hem tedavi imkanı sunuyor. Hazırlık sıvısını eksiksiz içmek, bağırsağın tam temizlenmesini ve işlemin güvenilir olmasını sağlar; yarım bırakılan hazırlık, kaçırılan polip demektir.

Dışkılama alışkanlığındaki değişikliği takvimle izleyin: ne zaman başladı, ne kadar sürdü, kan var mı. Bir iki haftayı aşan ve devam eden değişiklik muayene nedenidir. Demir eksikliği saptandıysa ve nedeni belli değilse, yalnızca demir hapı kullanmak gerçek sorunu örtebilir.

Tedavi sonrası dönemde bağırsak alışkanlıkları değişebilir; sık dışkılama, aciliyet hissi ve gaz sorunları özellikle rektum ameliyatlarından sonra görülür ve zamanla düzelir. Diyetisyen desteği bu uyum döneminde çok işe yarar. Torbası olan hastalar için stoma hemşiresi desteği hayatı kolaylaştırır ve çoğu kişi kısa sürede işine, sporuna ve sosyal yaşamına döner. Takip programına uyun: ameliyat sonrası kontrol kolonoskopileri ve görüntülemeler, hem nüksü hem yeni polipleri erken yakalar.