Kanser tedavisi nedir?

Kanser tedavisi tek bir yöntem değil, kanserin türüne, evresine ve hastanın genel durumuna göre kurulan bir plandır. Aynı organın kanserinde bile hücre tipi ve genetik özellikler farklı tedavi gerektirir; bu yüzden iki hastanın tedavisi birbirine benzemeyebilir.

Plan bir ekip tarafından yapılır. Tümör konseyi denilen toplantılarda cerrah, tıbbi onkolog, radyasyon onkoloğu, patolog ve radyolog aynı dosyayı birlikte değerlendirir. Bu yaklaşım, tek bir hekimin görüşüne dayanan planlamaya göre daha güvenilir kabul edilir.

Ana tedavi yolları şunlardır. Cerrahi, tümörün ve gerekiyorsa çevre lenf düğümlerinin çıkarılmasıdır. Işın tedavisi hücrelerin çoğalmasını hedef alan bölgesel bir yöntemdir. İlaçla tedavi başlığı altında klasik kemoterapi, hücrenin belirli bir özelliğini hedefleyen akıllı ilaçlar, bağışıklık sistemini yönlendiren tedaviler ve hormon tedavileri yer alır. Bu yöntemler tek başına ya da birlikte kullanılır.

Tedavinin amacı da her zaman aynı değildir ve bunun açıkça konuşulması gerekir. Bazı durumlarda hastalığı tamamen ortadan kaldırmak hedeflenir. Bazılarında hastalığı uzun süre kontrol altında tutmak amaçlanır. Bir bölüm hastada ise öncelik yakınmaları azaltmak ve yaşam kalitesini korumaktır. Bu üçü farklı hedeflerdir ve tedavi kararları buna göre alınır.

Destek tedavisi ayrı bir başlık olarak süreç boyunca yürür: ağrı yönetimi, bulantı kontrolü, beslenme desteği, kan değerlerinin izlenmesi, ruhsal destek. Bu tedaviler ana tedavinin yerine geçmez, onunla birlikte uygulanır ve yaşam kalitesini doğrudan etkiler.

Süreç tanının kesinleşmesiyle başlar. Biyopsi ile alınan doku patolojide incelenir; hücre tipi, derecesi ve gerekiyorsa moleküler ile genetik özellikleri belirlenir. Bu bilgiler tedavi seçimini doğrudan değiştirir.

Ardından evreleme yapılır. Tümörün büyüklüğü, lenf düğümlerine yayılım ve uzak organ tutulumu görüntüleme yöntemleriyle değerlendirilir. Evre, tedavinin hem türünü hem hedefini belirler.

Plan tümör konseyinde kurulur. Sıralama hastalığa göre değişir: bazı kanserlerde önce cerrahi, sonra ek tedavi uygulanır; bazılarında tümörü küçültmek için önce ilaç ya da ışın tedavisi verilir.

Cerrahi, hastalığın çıkarılabildiği durumlarda temel yöntemdir. Bugün mümkün olduğunca organ ve işlev koruyucu yaklaşımlar tercih edilir.

Işın tedavisi belirli bir bölgeye uygulanır. Planlama tomografi üzerinden yapılır, doz ve alan hesaplanır. Genellikle hafta içi her gün, birkaç hafta boyunca ve kısa seanslar hâlinde uygulanır; işlem sırasında ağrı hissedilmez.

İlaçla tedavi damardan ya da ağızdan verilir. Kürler belirli aralıklarla uygulanır ve aralarda kan değerleri izlenir. Hedefe yönelik tedaviler, tümörde belirli bir özellik saptandığında kullanılır. Bağışıklık tedavileri savunma sistemini yönlendirir ve kendine özgü yan etki profili taşır. Hormona duyarlı kanserlerde hormon tedavisi uzun süreli kullanılır.

Tedavi boyunca yanıt düzenli olarak ölçülür. Görüntüleme ve kan testleriyle değerlendirme yapılır; yanıt yetersizse plan değiştirilir.

Tedavi bittikten sonra izlem başlar. Kontrollerin sıklığı hastalığa göre belirlenir ve yıllarca sürer. Bu randevular hem tekrar açısından hem tedaviye bağlı geç etkiler açısından yapılır.

Yan etkiler kullanılan yönteme göre değişir ve büyük bölümü yönetilebilir. Beklenenleri bilmek, gereksiz kaygıyı da azaltır.

İlaçla tedavide sık görülenler şunlardır: halsizlik, bulantı, iştahsızlık, ağızda yara, saç dökülmesi, kan değerlerinde düşme, ellerde ve ayaklarda uyuşma. Bunların çoğu için önleyici ilaçlar ve destek tedavileri vardır.

En dikkat edilmesi gereken tablo enfeksiyondur. Akyuvar sayısı düştüğünde vücut mikroplara karşı savunmasız kalır ve enfeksiyon hızlı ilerleyebilir. Bu dönemde ateş, tek başına acil bir bulgudur. Ateş ölçüldüğünde beklenmez, tedavi ekibi aranır ya da acile başvurulur.

Işın tedavisinde etkiler uygulanan bölgeyle sınırlıdır: ciltte kızarıklık ve kuruma, yorgunluk, bölgeye göre yutma güçlüğü, ishal ya da idrar yakınmaları. Cilt bakımı için verilen öneriler uygulanır.

Bağışıklık tedavilerinde farklı bir profil vardır. Bağışıklık sistemi kendi dokularına yönelebilir; ishal, döküntü, nefes darlığı, tiroid ve karaciğer değerlerinde değişiklik görülebilir. Bu yan etkiler erken bildirildiğinde kolay yönetilir.

Uzun dönem etkiler de izlenir: kalp ve akciğer üzerine etkiler, ikincil kanserler, kemik sağlığı, üreme işlevi. Üreme planı olan hastalarda tedaviye başlamadan önce üreme hücrelerinin saklanması konuşulmalıdır.

Ayrı bir uyarı gerekiyor. Kanıtı olmayan alternatif yöntemler, kür vaat eden ürünler ve açlık kürleri tedavinin yerine geçmez. Bunların bir bölümü karaciğere zarar verir, bir bölümü kullanılan ilaçlarla etkileşerek tedavinin etkisini azaltır. Bitkisel ürün ve takviye kullanmayı düşünüyorsanız tedavi ekibinize göstermeden başlamayın.

Son olarak ruhsal yük. Kaygı ve çökkünlük bu süreçte sık görülür ve tedavi edilebilir. Destek almak sürecin parçasıdır.

Tedavi dönemi boyunca birkaç başlık günlük hayatı belirler.

Ateş takibi ilk sıradadır. Evde termometre bulundurulur, halsizlik ve titreme olduğunda ateş ölçülür. Ateş varsa beklenmez; bu, tedavi sırasındaki en kritik kuraldır.

Enfeksiyondan korunma sadedir. El yıkama sıklaştırılır, kalabalık ortamlardan ve hasta kişilerden uzak durulur, çiğ ve az pişmiş gıdalardan kaçınılır, meyve ile sebzeler iyi yıkanır. Aşılar konusunda tedavi ekibine danışılır.

Beslenme kısıtlama değil koruma üzerine kuruludur. Amaç kilo ile kas kaybını önlemektir. Porsiyonlar küçültülüp öğün sıklığı artırılır, protein alımı korunur. Bulantı varsa kokusu az ve ılık gıdalar tercih edilir. Ağızda yara gelişirse yumuşak ve baharatsız beslenme rahatlatır. Tuzlu su ile ağız bakımı önerilir.

Hareket sürdürülür. Tolere edilen düzeyde günlük yürüyüş yorgunluğu azaltır, kas kaybını yavaşlatır ve ruh hâlini olumlu etkiler.

Ağız ve diş bakımı ihmal edilmez; tedaviye başlamadan önce diş kontrolü önerilir.

Cilt bakımı ışın tedavisi alanlarda ayrı bir başlıktır: bölge ovulmaz, önerilmeyen krem sürülmez, güneşten korunur, bol pamuklu giysi tercih edilir.

İlaç listesi güncel tutulur. Kullandığınız tüm ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler yazılı olarak tedavi ekibinde bulunmalıdır.

Randevular ve kan testleri aksatılmaz. Sorularınızı yazıp götürmek görüşmeyi verimli kılar; yanınızda bir yakınınızın bulunması da bilgiyi hatırlamayı kolaylaştırır.

Destek almak yükü hafifletir. Psikolojik destek, hasta dernekleri ve sosyal hizmet birimleri sürecin parçasıdır.

Beklemeden başvurulacak durumlar şunlardır: ateş ve titreme, kontrol edilemeyen kusma ile ishal, ağızdan hiçbir şey alamama, nefes darlığı, göğüs ağrısı, kanama ya da yaygın morarma, şiddetli karın ağrısı, idrar yapamama, bilinç değişikliği, bacakta tek taraflı şişlik, dinmeyen ağrı.