Hazımsızlık (dispepsi) nedir?

Hazımsızlık, karnın üst orta bölümünde hissedilen rahatsızlık, dolgunluk, erken doyma ve yanma yakınmalarının ortak adıdır. Tıpta dispepsi denir. Toplumda çok sık görülür.

İki ana grupta değerlendirilir. Birincisinde altta yatan bir neden bulunur: mide ülseri, gastrit, helicobacter pylori enfeksiyonu, safra kesesi taşı, ilaçlar. İkincisinde ise incelemelerde belirgin bir bulgu saptanmaz; buna işlevsel dispepsi denir ve hastaların çoğunluğunu oluşturur.

İşlevsel dispepsinin bulgu vermemesi yakınmanın gerçek olmadığı anlamına gelmez. Midenin yemekten sonra yeterince gevşememesi, boşalmasının yavaşlaması ve mide duvarının uyarılara aşırı duyarlı olması bu tabloda gösterilmiştir.

Yakınmalar iki biçimde tarif edilir. Bir grup hasta yemekle ilişkili dolgunluk ve erken doyma anlatır; diğer grup karnın üst bölümünde ağrı ve yanma tarifler. İkisi bir arada da bulunabilir.

Reflü ile karıştırılır. Reflüde göğüs kemiği arkasında yanma ve ağza acı su gelme öndedir; hazımsızlıkta ise yakınma karnın üst orta bölümündedir. İki tablo sık birlikte görülür.

En kritik nokta alarm bulgularının ayrılmasıdır. Yutma güçlüğü, kilo kaybı, kusmada kan, siyah dışkı, kansızlık ve elli yaş üstünde yeni başlayan yakınma varsa tablo basit hazımsızlık sayılmaz ve endoskopi gerekir.

Değerlendirmenin ilk adımı alarm bulgularının sorgulanmasıdır: yutma güçlüğü, istemsiz kilo kaybı, kusmada kan, siyah renkli dışkı, kansızlık, ele gelen kitle, sürekli kusma ve ailede mide kanseri öyküsü. Bu bulgular varsa ya da yakınma elli yaş üstünde yeni başladıysa endoskopi yapılır.

Alarm bulgusu yoksa daha basit bir yol izlenir. Kullanılan ilaçlar gözden geçirilir; ağrı kesiciler sık atlanan bir nedendir. Helicobacter pylori araştırılır; nefes testi, dışkı testi ya da endoskopi sırasında alınan örnekle saptanır.

Helicobacter pylori saptanırsa antibiyotikleri de içeren bir tedavi verilir. Tedavi sonrası mikrobun temizlendiğinin doğrulanması gerekir; bu adım sık atlanır.

Mide asidini azaltan ilaçlar belirli bir süre kullanılır. Yanıt alınırsa tedavi kademeli olarak azaltılır; süresiz kullanım tercih edilmez.

Ultrason safra kesesi taşı kuşkusunda istenir. Kan testleriyle kansızlık, karaciğer enzimleri (ALT, AST) ve gerekiyorsa çölyak taraması yapılır.

İşlevsel dispepside tedavi çok yönlüdür. Beslenme düzeni, öğün büyüklüğü ve sıklığı düzenlenir; tetikleyici gıdalar belirlenir. Mide hareketlerini düzenleyen ilaçlar kullanılabilir. Yakınması stresle belirgin biçimde ilişkili olan hastalarda düşük doz bazı ilaçlar ve bilişsel davranışçı terapi (BDT) yarar sağlar.

İzlem gerekir. Yakınma tedaviye yanıt vermiyorsa ya da yeni bulgular ekleniyorsa değerlendirme tekrarlanır.

Hazımsızlığın kendisi çoğunlukla tehlikeli değildir; risk, ciddi bir nedenin gözden kaçmasındadır.

En önemli başlık alarm bulgularıdır. Yutma güçlüğü, istemsiz kilo kaybı, kusmada kan, katran gibi siyah dışkı, kansızlık ve elli yaş üstünde yeni başlayan yakınma endoskopi gerektirir. Bu bulguların basit hazımsızlık sayılıp geçiştirilmesi, mide kanseri gibi tabloların gecikmesine yol açar.

İkinci risk ilaç kullanımıdır. Ağrı kesici ve iltihap önleyici ilaçların uzun süreli kullanımı ülser ve mide kanaması yapabilir. Bu ilaçları düzenli kullanan kişilerde mide koruyucu gerekliliği hekimle konuşulur.

Üçüncüsü tedavi edilmemiş helicobacter pylori enfeksiyonudur; ülser ve uzun vadede mide kanseri riskiyle ilişkilendirilmiştir.

Dördüncüsü mide koruyucu ilaçların denetimsiz ve süresiz kullanımıdır. Uzun süreli kullanımda B12 ile magnezyum emiliminde azalma, bazı enfeksiyonlara yatkınlık ve kemik kırığı riski bildirilmiştir. Bu ilaçlar hekim önerisiyle ve belirli süre kullanılmalıdır.

Korunma tarafında en etkili adımlar şunlardır: öğünleri küçültmek ve sıklaştırmak, yavaş yemek ve iyi çiğnemek, yatmadan en az üç saat önce yemeyi bitirmek, sigarayı bırakmak, alkol ile aşırı kafeini sınırlamak, kilo fazlasını azaltmak.

Stres yönetimi de bu tabloda gerçek bir tedavi bileşenidir; uyku düzeni ve düzenli hareket yakınmaları azaltır.

Beslenme düzeni, bu tabloda ilaçtan daha kalıcı sonuç verebilir.

Öğünler küçültülür ve sıklaştırılır. Büyük öğün, midenin gevşemesini ve boşalmasını zorlaştırır; günde üç büyük öğün yerine daha küçük ve sık öğünler denenir.

Yemek yavaş yenir ve iyi çiğnenir. Ayaküstü ve hızlı yemek yakınmaların en sık tetikleyicilerindendir.

Yatmadan önceki üç saat boş bırakılır. Gece geç saatte yenen ağır öğün hem hazımsızlığı hem reflüyü artırır.

Tetikleyiciler kişiye göre belirlenir. Yağlı ve kızartılmış gıdalar, çok baharatlı yemekler, asitli içecekler, çikolata, nane, soğan ve domates sık bildirilen tetikleyicilerdir; herkeste aynı olmadığı için birkaç haftalık bir yemek günlüğü tutmak işe yarar.

Kahve, çay ve alkol sınırlanır; sigara bırakılır.

Ağrı kesici kullanımı gözden geçirilir. Düzenli ağrı kesici kullanıyorsanız bunu hekiminize söylemeniz gerekir.

Kilo fazlası azaltılır; karın içi basıncını düşürmek yakınmaları hafifletir.

Uyku ve stres düzeni ihmal edilmez. Düzenli yürüyüş, uyku saatinin sabitlenmesi ve gerekiyorsa gevşeme çalışmaları bu tabloda ölçülebilir fayda sağlar.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: yutma güçlüğü ve takılma hissi, istemsiz kilo kaybı, kusmada kan ya da kahve telvesi görünümü, katran gibi siyah dışkı, sürekli kusma, karın ağrısının şiddetlenmesi, halsizlik ile solukluk, ateş, gece uyandıran ağrı, elli yaş üstünde yeni başlayan yakınma.