Bağırsak gazı ve şişkinlik nedir?

Bağırsak gazı ve şişkinlik, karında dolgunluk, gerginlik ve gaz çıkarma ihtiyacıyla giden çok sık görülen bir yakınmadır. Çoğu kişide ciddi bir hastalığa bağlı değildir.

Gaz iki yoldan oluşur. Birincisi yutulan havadır: hızlı yemek, konuşarak yemek, sakız çiğnemek, pipetle içmek, gazlı içecek tüketmek. İkincisi ve daha büyük kaynak, ince bağırsakta emilemeyen karbonhidratların kalın bağırsakta bakteriler tarafından mayalanmasıdır.

Günde belirli sayıda gaz çıkarmak normaldir; kişilerin çoğu bunu abartılı bulur. Sorun, miktarın kendisinden çok ağrı, gerginlik ve günlük hayatı etkileme düzeyidir.

Şişkinlik hissi her zaman gerçek gaz artışı anlamına gelmez. Bir bölüm kişide bağırsak duyarlılığı artmıştır; olağan miktardaki gaz bile rahatsızlık yaratır. Huzursuz bağırsak sendromunda tablo tam olarak böyledir.

Bazı besinler daha çok gaz yapar: baklagiller, lahanagiller, soğan, sarımsak, elma, armut, kuru meyveler, tam tahıllar, süt ürünleri ve şeker alkolü içeren ürünler.

Ayırt edilmesi gereken tablolar vardır: laktoz intoleransı, çölyak, kabızlık, ince bağırsakta bakteri artışı ve daha seyrek olarak yumurtalık ile bağırsak kaynaklı ciddi hastalıklar.

Bu nedenle sürekli ve ilerleyici şişkinlik, kilo kaybı ve kanamayla birlikte olduğunda araştırılmalıdır.

Değerlendirme öykü ile başlar: yakınmanın ne zaman arttığı, hangi besinlerle ilişkili olduğu, dışkılama düzeni, kilo değişimi ve eşlik eden bulgular sorulur. Alarm bulguları özellikle sorgulanır.

Alarm bulgusu yoksa geniş bir tetkik dizisi gerekmez. Temel testler istenebilir: kan sayımı, çölyak taraması, tiroid işlevleri ve gerekiyorsa dışkı incelemesi.

Laktoz intoleransı kuşkusunda nefes testi ya da deneme amaçlı kısıtlama uygulanır. İnce bağırsakta bakteri artışı düşünülüyorsa nefes testi yapılır.

Alarm bulgusu varsa ileri inceleme planlanır: istemsiz kilo kaybı, kanama, kansızlık, elli yaş üstünde yeni başlayan yakınma, ailede bağırsak kanseri öyküsü, gece uyandıran ağrı, sürekli ve ilerleyici karın şişliği. Bu durumlarda endoskopi, kolonoskopi ve görüntüleme gündeme gelir.

Tedavi çoğunlukla beslenme ve alışkanlık düzenlemesiyle yürür. Yavaş yemek, iyi çiğnemek, gazlı içecekleri ve sakızı azaltmak ilk adımdır.

Tetikleyici besinler kişiye özel belirlenir. Hepsini birden kesmek yerine, birkaç haftalık bir yemek günlüğüyle örüntü çıkarılır. Gerekiyorsa belirli karbonhidratları azaltan bir beslenme programı diyetisyen eşliğinde uygulanır; bu program kısıtlayıcıdır ve süresiz sürdürülmez.

Kabızlık varsa tedavi edilir; lif ve sıvı kademeli artırılır.

İlaç seçenekleri gaz giderici ürünler, bağırsak hareketlerini düzenleyen ilaçlar ve seçilmiş hastalarda probiyotiklerdir. Huzursuz bağırsak sendromunda ayrı bir plan uygulanır.

Düzenli hareket bağırsak hareketini destekler ve yakınmayı azaltır.

Gaz ve şişkinlik çoğu kişide zararsızdır; asıl risk altta yatan bir tablonun atlanmasıdır.

Alarm bulguları şunlardır ve basit şişkinlikle açıklanmaz: istemsiz kilo kaybı, dışkıda kan ya da siyah renk, kansızlık, gece uyandıran ağrı, sürekli ve giderek artan karın şişliği, yutma güçlüğü, ateş, elli yaş üstünde yeni başlayan yakınma, ailede bağırsak kanseri öyküsü.

Kadınlarda sürekli ve ilerleyici karın şişliği ayrıca vurgulanmalıdır. Erken doyma, karın ağrısı ve sık idrara çıkma eşlik ediyorsa yumurtalık kaynaklı hastalıklar açısından hekime başvurulmalıdır; bu tablo sıklıkla şişkinlik sanılarak gecikir.

Çölyak da sık gecikir. Şişkinlik, kansızlık, kilo kaybı ve dışkılama düzeni değişikliği birlikteyse tarama yapılmalıdır.

Gereksiz ve uzun süreli kısıtlayıcı diyetler kendi başına risktir: beslenme eksikliklerine, bağırsak florasının bozulmasına ve yeme davranışı sorunlarına yol açar. Bu nedenle kısıtlama programları diyetisyen eşliğinde ve süreli uygulanır.

Korunmanın somut adımları şunlardır: yavaş yemek ve iyi çiğnemek, gazlı içecekleri ve sakızı azaltmak, pipetle içmeyi bırakmak, öğün atlamamak, yemek sonrası kısa yürüyüş yapmak.

Lif kademeli artırılır; ani artış şişkinliği geçici olarak yükseltir. Sıvı alımı lifle birlikte artırılır.

Düzenli hareket ve kilo yönetimi yakınmayı azaltır.

Sigara hem hava yutmayı hem reflüyü artırdığı için bırakılması yararlıdır.

Bu yakınmada günlük alışkanlıklar tedavinin kendisidir.

Yemek yavaş yenir ve iyi çiğnenir. Hızlı yemek hem hava yutturur hem sindirimi zorlaştırır. Yemek sırasında uzun konuşmalardan kaçınılır.

Gazlı içecekler, sakız ve pipet bırakılır. Şeker alkolü içeren sakız ve şekerlemeler etiketten kontrol edilir.

Yemek günlüğü tutulur. Birkaç hafta boyunca ne yendiği, saati ve yakınmanın düzeyi yazılır; tetikleyiciler böyle bulunur. Bu yöntem, hepsini birden kesmekten hem daha etkili hem daha sürdürülebilirdir.

Baklagiller tamamen kesilmez. Iyi ıslatmak, suyunu değiştirerek pişirmek ve porsiyonu küçültmek çoğu kişide yeterli olur.

Süt ürünleri sorun yaratıyorsa laktozsuz seçenekler denenir; sütü tamamen kesmek yerine yoğurt ve peynir tolere edilebilir.

Öğünler küçültülüp sıklaştırılır; öğün atlamak sonraki öğünde hızlı yemeye yol açar.

Yemek sonrası on beş dakikalık yürüyüş gaz geçişini kolaylaştırır ve şişkinliği azaltır.

Karına uygulanan sıcak ve saat yönünde yapılan nazik masaj rahatlatır.

Kabızlık varsa lif ve sıvı kademeli artırılır; tuvalet alışkanlığı düzenlenir.

Stres yönetimi ihmal edilmez; bağırsak duyarlılığı stresle doğrudan artar.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: istemsiz kilo kaybı, dışkıda kan ya da siyah renk, kansızlık ve solukluk, gece uyandıran ağrı, sürekli ve artan karın şişliği, ateş, kusma, yutma güçlüğü, dışkılama düzeninde süregelen değişiklik, elli yaş üstünde yeni başlayan yakınma.