Hematokrit (HCT) nedir?

Hematokrit, kanın hacminin ne kadarının alyuvarlardan oluştuğunu gösteren değerdir. Raporlarda HCT ya da Hct kısaltmasıyla geçer ve sonuç yüzde olarak verilir.

Kan iki bölümden oluşur: hücreler ve içinde yüzdükleri sıvı olan plazma. Hematokrit bu ikisi arasındaki oranı anlatır. Alyuvar sayısı arttığında ya da plazma azaldığında değer yükselir; tersi durumda düşer.

Bu tanım bir şeyi hemen açıklıyor: hematokrit sıvı dengesine duyarlıdır. Susuz kalan bir kişide plazma azalır ve hematokrit olduğundan yüksek çıkar. Bol sıvı almış ya da damardan sıvı verilen bir kişide ise olduğundan düşük görünür. Bu yüzden tek ölçüme dayanarak karar verilmez.

Hematokrit genellikle hemoglobinle birlikte hareket eder ve ikisi aynı soruyu farklı biçimde yanıtlar. Kabaca hematokrit, hemoglobinin yaklaşık üç katı düzeyinde seyreder; bu iki değer birbirinden belirgin ayrılıyorsa ölçümle ilgili bir sorun ya da özel bir durum düşünülür. Hekim raporu okurken bu uyumu da kontrol eder.

Ölçüm koldan alınan kanla yapılır ve hemogramın içinde yer alır. Ayrı bir işlem gerektirmez.

Değerlendirme hemoglobinle birlikte yürür. İkisi de düşükse kansızlık vardır ve nedeni MCV ile daraltılır; küçük hücreli tabloda ferritin ve demir paneli, büyük hücreli tabloda B12 ve folat istenir. İkisi de yüksekse önce sıvı durumu sorgulanır, ardından sigara, uyku apnesi ve rakım gibi nedenler değerlendirilir.

Kalıcı yükseklikte iş değişir. Sıvı alımı düzeltildiği hâlde değer yüksek kalıyorsa kemik iliğinin alyuvar üretimini artırdığı durumlar araştırılır. Bu aşamada eritropoetin düzeyi, oksijen ölçümleri, akciğer ve böbrek değerlendirmesi ve gereken durumlarda genetik testler kullanılır. Kalıcı yükseklik pıhtı riskini artırdığı için ciddiye alınır.

Tedavi tamamen nedene bağlıdır. Susuz kalmaya bağlı yükseklikte sıvı alımının düzenlenmesi yeterlidir. Kansızlıkta eksik olan verilir. Kemik iliği kaynaklı üretim artışında kan alma tedavisi ve ilaç seçenekleri gündeme gelir; bu karar hematoloji tarafından verilir.

Hematokrite yönelik doğrudan bir tedavi yoktur; değer altta yatan tablo düzeldikçe yerine oturur.

Hemogram için aç kalmak gerekmez. Aynı seansta açlık isteyen başka testler varsa program ona göre ayarlanır.

Bu değerde sıvı durumu belirleyici olduğu için birkaç nokta öne çıkar. Ölçümden önce olağan sıvı alımınızı sürdürün; ne susuz kalın ne de bilerek fazla su içip kanı sulandırın. Yoğun terlemeyle geçen bir egzersizin ardından alınan kan hematokriti yükseltir. Sıcak havada uzun süre dışarıda kalmak aynı etkiyi yapar.

Teknik tarafta kolun uzun süre sıkı bağlı kalması ve kan alınırken yumruk sıkma hareketinin tekrarlanması değeri yükseltebilir. Yatarak ya da ayakta kan verilmesi arasında da küçük fark oluşur; takip yapılıyorsa aynı koşullarda ölçüm yapılması karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Kullandığınız ilaçları söylemek gerekir. İdrar söktürücüler plazmayı azaltarak hematokriti yükseltir. Testosteron içeren tedaviler ve eritropoetin türü ilaçlar alyuvar üretimini artırır. Sigara içiyorsanız belirtin.

Yüksek hematokritin pıhtı riskini artırdığı bilindiği için korunmada sigarayı bırakmak, uyku apnesi varsa tedavi etmek, yeterli sıvı almak ve tansiyonu kontrol altında tutmak öne çıkar.

Raporunuzu okurken hematokriti hemoglobinle birlikte düşünün; ikisi aynı yönde hareket eder ve tek başına hematokrit bir şey söylemez. Kendi referans aralığınıza bakın, çünkü aralık cinsiyete ve yaşa göre değişir.

Sınırda bir sapma gördüğünüzde en olası açıklama sıvı dengesidir. Hekiminiz genellikle testi uygun bir aralıkla tekrarlar ve yönü izler; iki ölçüm arasındaki değişim tek bir sayıdan daha anlamlıdır.

Kansızlık tedavisi görüyorsanız hematokritin yükselmesi tedavinin işe yaradığını gösterir. Aylar geçmesine rağmen değer yerinde duruyorsa tanı, emilim ya da süren bir kanama gözden geçirilmelidir.

Değerlendirmeyi yapacak bölüm çoğu kişide aile hekimliği ya da iç hastalıkları olur. Kalıcı yükseklik, belirgin kansızlık ya da açıklanamayan tablolarda hematoloji uygun adrestir. Uyku apnesi düşünülüyorsa göğüs hastalıkları, çocuklarda çocuk hematolojisi değerlendirir.

Gecikmeye gelmeyen bulgular şunlardır: dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma, bacakta tek taraflı şişlik ve ağrı, ani konuşma ya da güç kaybı. Son iki bulgu pıhtı açısından acildir. Belirgin halsizlikle birlikte siyah dışkı ya da gözle görülür kanama varsa da beklemeyin.