Trigeminal nevralji (yüz siniri ağrısı) nedir?

Trigeminal nevralji, yüzün duyusunu taşıyan beşinci kafa sinirinin etkilendiği, çok şiddetli ve kısa süreli ağrı ataklarıyla giden bir hastalıktır. Halk arasında yüz siniri ağrısı denir.

Ağrının niteliği tipiktir ve tanıyı büyük ölçüde koydurur: elektrik çarpması, bıçak saplanması ya da şimşek çakması gibi tarif edilir. Saniyeler ile iki dakika arasında sürer, aniden başlar ve aniden biter. Ataklar gün içinde tekrarlar.

Yerleşim tek taraflıdır ve çoğunlukla yanak, çene ya da göz çevresini tutar. İki taraflı olması seyrektir ve başka nedenleri düşündürür.

En ayırt edici özelliği tetikleyicilerdir. Ağrı çoğunlukla kendiliğinden değil, hafif bir uyaranla başlar: yüze dokunmak, tıraş olmak, dişleri fırçalamak, çiğnemek, konuşmak, soğuk hava ve rüzgar. Bu nedenle hastalar tıraş olmaktan, yemek yemekten ve konuşmaktan kaçınır; kilo kaybı ve sosyal geri çekilme gelişebilir.

En sık neden, sinire komşu bir damarın basısıdır. Bu bası zamanla sinirin koruyucu kılıfını yıpratır. Daha seyrek olarak multipl skleroz ve sinire bası yapan kitleler sorumludur.

Diş ağrısıyla çok sık karıştırılır. Hastaların önemli bir bölümü önce diş hekimine gider ve sağlam dişler tedavi edilir ya da çekilir. Bu nedenle ayrımın yapılması gerekir.

Tedavi edilebilir bir hastalıktır; ilaç tedavisine yanıt genellikle iyidir.

Tanı büyük ölçüde öyküye dayanır. Ağrının niteliği, süresi, tek taraflı olması ve tetikleyicilerle ortaya çıkması tipiktir. Nörolojik muayene yapılır; klasik tabloda muayene normaldir.

Manyetik rezonans görüntüleme istenir. Amaç, sinire bası yapan damarı göstermek ve multipl skleroz ile kitle gibi nedenleri dışlamaktır. Genç yaşta başlayan, iki taraflı olan ve muayenede his kaybı bulunan hastalarda bu inceleme daha da gereklidir.

Diş kaynaklı ağrıdan ayrım yapılır. Diş ağrısı çoğunlukla sürekli ve zonklayıcıdır, sıcak ile soğuk uyaranla artar ve gece uyandırır. Trigeminal nevraljide ise ağrı saniyeler sürer, hafif dokunmayla tetiklenir ve ataklar arasında hiç ağrı olmaz. Bu ayrım, sağlam dişlerin gereksiz tedavi edilmesini önler.

Tedavinin ilk basamağı ilaçtır ve yanıt genellikle iyidir. Sinir uyarılabilirliğini azaltan ilaç grupları kullanılır; doz kademeli artırılır ve yan etkiler izlenir. Klasik ağrı kesiciler bu tabloda etkili değildir.

İlaç tedavisine yanıt alınamayan, yan etki nedeniyle sürdürülemeyen ve zamanla etkisi azalan hastalarda girişimsel seçenekler değerlendirilir.

Cerrahi seçeneklerin başında, sinire bası yapan damarın araya bir malzeme konarak uzaklaştırıldığı ameliyat gelir; uygun hastalarda uzun süreli rahatlama sağlar. Işın tedavisi ve sinire yönelik ısı ya da kimyasal uygulamalar diğer seçeneklerdir; bunlar daha az girişimseldir ama yüzde uyuşma gibi yan etkiler taşıyabilir.

Seçim yaşa, genel duruma, görüntüleme bulgusuna ve hastanın beklentisine göre yapılır.

Bu hastalığın asıl yükü ağrının şiddeti ve yaşam üzerindeki etkisidir.

Ataklar günlük hayatı ciddi biçimde kısıtlar. Yemek yemekten, konuşmaktan, tıraş olmaktan ve diş fırçalamaktan kaçınma kilo kaybına, ağız sağlığının bozulmasına ve sosyal geri çekilmeye yol açar.

Ruhsal etki gerçektir. Şiddetli ve tekrarlayan ağrı çökkünlük ile kaygıya zemin hazırlar; bu tabloya sık eşlik ettiği bilinir ve sorulmalıdır.

Yanlış tanı ayrı bir risktir. Sağlam dişlerin tedavi edilmesi ve çekilmesi sık yaşanan bir sonuçtur ve geri döndürülemez.

İlaç yan etkileri izlenmelidir. Kullanılan ilaç grupları uykululuk, denge bozukluğu, karaciğer ve kan değerlerinde değişiklik ile kan tuz düzeyinde düşme yapabilir. Bu nedenle düzenli kan kontrolü istenir ve doz kendi kararla değiştirilmez.

İlacın ani kesilmesi atakların şiddetlenmesine yol açar.

Cerrahi ve girişimsel yöntemlerin kendi riskleri vardır: yüzde uyuşma, his kaybı, işitme sorunları ve seyrek olarak ağrının tekrarlaması. Bu riskler karar öncesinde konuşulur.

Korunma anlamında hastalığı önleyen bir yöntem bilinmiyor. Buna karşılık atakları azaltan davranışlar vardır: soğuk ve rüzgardan korunmak, atkı ile yüzü örtmek, çok sıcak ve çok soğuk gıdalardan kaçınmak, yumuşak gıdaları tercih etmek, tetikleyici bölgeye dokunmamak.

Ağız bakımı sürdürülür; ağrı korkusuyla fırçalamayı bırakmak diş sorunlarına yol açar. Yumuşak fırça ve ılık su bu dönemde kolaylık sağlar.

Ataklarla yaşamayı kolaylaştıran birkaç somut düzenleme vardır.

Tetikleyiciler tanınır ve kaydedilir. Hangi hareketin, hangi ısının ve hangi bölgeye dokunmanın atağı başlattığı yazılırsa günlük hayat buna göre düzenlenebilir.

Soğuk ve rüzgardan korunulur. Dışarıda atkı ya da yumuşak bir örtüyle yüzün tetikleyici bölgesini örtmek atakları belirgin biçimde azaltır. Klima ve vantilatörün doğrudan yüze gelmesi engellenir.

Beslenme düzenlenir. Çok sıcak ve çok soğuk gıdalardan kaçınılır; yumuşak, az çiğneme gerektiren gıdalar tercih edilir. Pipetle içmek bazı hastalarda kolaylık sağlar. Kilo kaybını önlemek için öğün sayısı artırılabilir.

Ağız bakımı bırakılmaz. Yumuşak fırça, ılık su ve nazik hareketlerle fırçalama sürdürülür; ağrı korkusuyla bakımın kesilmesi diş sorunlarına yol açar.

Tıraş yöntemi değiştirilebilir; elektrikli tıraş makinesi bazı hastalarda daha az tetikleyicidir.

İlaçlar düzenli ve aynı saatlerde kullanılır. Doz kendi kararınızla artırılmaz ya da azaltılmaz; ani kesilmesi atakları şiddetlendirir. Kan kontrolleri aksatılmaz.

Ağrı günlüğü tutulur: atak sayısı, süresi ve şiddeti kaydedilir. Bu kayıt tedavi kararlarını doğrudan etkiler.

Ruhsal destek de plana girer; şiddetli ağrıyla yaşamak yıpratıcıdır ve destek almak sürecin parçasıdır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: atakların sıklaşması ve ilaca yanıt vermemesi, yüzde uyuşma ve his kaybı, yüzde güç kaybı ve kayma, çift görme, işitme kaybı, ağrının iki taraflı olması, denge bozukluğu, ilaca bağlı döküntü, aşırı uykululuk ve halsizlik.