Skolyoz nedir?

Skolyoz, omurganın yana doğru eğrilmesi ve aynı zamanda kendi ekseni çevresinde dönmesidir.

Bu iki bileşen birlikte bulunur. Yalnız yana eğilme değil, dönme de olduğu için sırtta tek taraflı bir çıkıntı oluşur; bu çıkıntı tanının en tipik bulgusudur.

Duruş bozukluğundan ayrılır. Duruşa bağlı eğrilik kişi dikleştiğinde düzelir; skolyozda eğrilik düzelmez.

Büyük bölümünde neden bulunamaz. Bu gruba idiyopatik skolyoz denir ve en sık ergenlik döneminde ortaya çıkar.

Ergenlik, büyümenin hızlandığı dönemdir ve eğrilik bu dönemde hızla ilerleyebilir. Bu nedenle izlem sıklığı büyüme hızına göre belirlenir.

Kızlarda ilerleme olasılığı daha yüksektir.

Daha küçük yaşta başlayan ve doğuştan görülen tipler ayrı değerlendirilir; bunlarda omurga yapısındaki farklılıklar ve nörolojik hastalıklar araştırılır.

Erişkinlerde iki tablo görülür: gençlikten kalan eğriliğin ilerlemesi ve yaşa bağlı yıpranmayla sonradan gelişen eğrilik.

Toplumda yaygın bir inanış vardır: ağır çanta ve masa başında yanlış oturmak skolyoz yapar. Bu doğru değildir. Çanta ve duruş, ağrı ve kas yorgunluğuna yol açabilir ama omurgada yapısal eğrilik oluşturmaz.

Bu bilgi ailelere açıkça anlatılmalıdır; aksi hâlde gereksiz suçluluk ve yanlış beklenti doğar.

Erken tanı belirleyicidir. Küçük eğrilikler izlenirken, ilerleyen eğriliklerde korse zamanında başlandığında cerrahi ihtiyacını azaltır.

Tanı muayeneyle konur. En değerli test öne eğilme testidir.

Kişi ayaklar bitişik, dizler düz ve eller sarkık biçimde öne eğilir; arkadan bakıldığında sırtın bir tarafında çıkıntı görülüp görülmediğine bakılır.

Bu test okul taramalarında ve aile hekimliği muayenelerinde kullanılır ve basittir.

Omuz, kürek kemiği ve kalça hizası değerlendirilir; bacak boyu farkı ölçülür.

Nörolojik muayene yapılır; refleks ve kas gücü değerlendirilir.

Eğrilik saptanırsa ayakta çekilen tüm omurga röntgeni istenir. Eğriliğin derecesi ölçülür ve bu ölçüm tedavi kararını belirler.

Kemik yaşı ve büyümenin ne kadar tamamlandığı değerlendirilir; ilerleme olasılığı bu bilgiyle tahmin edilir.

Alışılmadık bulgularda manyetik rezonans istenir: erken yaşta başlangıç, sola doğru eğrilik, hızlı ilerleme, nörolojik bulgular ve ağrının belirgin olması.

Tedavi eğriliğin derecesine, büyümenin ne kadar kaldığına ve ilerleme hızına göre planlanır.

Küçük eğriliklerde izlem yapılır. Büyüme sürerken belirli aralıklarla kontrol edilir; büyüme tamamlandığında ilerleme büyük ölçüde durur.

Orta derecedeki eğriliklerde ve büyümesi süren çocuklarda korse kullanılır. Korsenin amacı eğriliği düzeltmek değil, ilerlemesini durdurmaktır; bu beklenti baştan konuşulmalıdır.

Korsenin etkili olduğu gösterilmiştir ancak günlük kullanım süresine uyulması şarttır; düzensiz kullanım sonucu bozar.

İleri eğriliklerde cerrahi gündeme gelir. Amaç eğriliği düzeltmek ve ilerlemesini durdurmaktır.

Egzersiz ve fizyoterapi plana eklenir. Egzersiz eğriliği düzeltmez ama kas gücünü, duruşu ve yaşam kalitesini destekler; skolyoza özgü egzersiz yöntemleri vardır.

Erişkinlerde tedavi ağrıya ve işleve yöneliktir; cerrahi seçilmiş olgularda uygulanır.

Skolyozda risk büyük ölçüde ilerlemeyle ilgilidir ve bu, büyüme dönemine bağlıdır.

Hızlı büyüme döneminde eğrilik aylar içinde belirgin biçimde artabilir. Bu nedenle izlem aralıkları bu dönemde sıklaştırılır.

Büyüme tamamlandıktan sonra küçük ve orta eğriliklerin ilerlemesi büyük ölçüde durur; ileri eğrilikler erişkinlikte de yavaş ilerleyebilir.

İleri eğriliklerde akciğer kapasitesi azalabilir; nefes darlığı ve eforla çabuk yorulma görülür.

Sırt ve bel ağrısı erişkinlikte daha sık görülür.

Gövde asimetrisi ve giysilerin oturmaması ergenlerde beden algısı ve öz güven sorunlarına yol açabilir; bu başlık sık atlanır ve konuşulmalıdır.

En önemli önlenebilir risk geç tanıdır. Eğrilik ağrısız olduğu için fark edilmez; okul çağında yapılan basit tarama bu nedenle değerlidir.

Korse kullanımına uyumsuzluk ikinci önlenebilir risktir; günlük kullanım süresine uyulmadığında etki kaybolur.

Kanıtlanmamış yöntemler ayrı bir risktir. Eğriliği tamamen düzelttiğini iddia eden uygulamalar, aletler ve kurslar kanıta dayanmaz ve tedavi zamanını harcar.

Korunma anlamında skolyoz önlenebilir bir durum değildir; ancak ilerlemesi büyük ölçüde yönetilebilir.

Ailede skolyoz öyküsü varsa çocuklar büyüme döneminde izlenir.

Öne eğilme testi evde de uygulanabilir; ailelere öğretilir ve altı ayda bir yapılabilir.

Hızlı büyüme döneminde kontrol aralıkları hekimin belirlediği biçimde sürdürülür.

Korse önerildiyse kullanım süresine uyulur ve cilt bakımı yapılır.

Düzenli egzersiz sürdürülür; spordan uzak durulmaz, tersine fiziksel etkinlik desteklenir.

Kemik sağlığı korunur: yeterli kalsiyum, D vitamini ve düzenli hareket.

Çanta ağırlığı ve duruş eğriliğin nedeni değildir ama ağrı için yine de düzenlenir.

Erişkinlerde osteoporoz izlenir; çökme kırıkları erişkin skolyozunu hızlandırır.

Skolyozda günlük yaşam büyük ölçüde olağan sürer; kısıtlama gerektiren durumlar sınırlıdır.

Çocuk spordan uzak tutulmaz. Yüzme, bisiklet, koşu ve takım sporları desteklenir; fiziksel etkinlik kas gücünü ve öz güveni destekler.

Egzersiz programı fizyoterapist tarafından planlanır; skolyoza özgü yöntemler vardır ve düzenli uygulanır.

Egzersizin eğriliği düzeltmediği ama duruşu, kas gücünü ve yaşam kalitesini desteklediği bilinir.

Korse kullanılıyorsa süreye uyulur. Günlük kullanım süresi tedavinin başarısını doğrudan belirler.

Korse altına pamuklu tişört giyilir; cilt her gün kontrol edilir ve kızarıklık bildirilir.

Korseye uyum zorlayıcıdır; ergenle konuşularak, okul ve sosyal yaşam göz önüne alınarak plan yapılır.

Kontrol randevuları ve röntgen takvimi aksatılmaz; büyüme döneminde aralıklar sıklaşır.

Çanta iki omuza takılır ve ağırlığı sınırlanır; bu eğriliği etkilemez ama ağrıyı azaltır.

Çalışma ve ders düzeni ergonomik olarak kurulur.

Kemik sağlığı için kalsiyum ve D vitamini içeren beslenme sürdürülür.

Sigara ve alkolden uzak durulur.

Beden algısı ve öz güven konusu konuşulur; gerekiyorsa ruhsal destek alınır.

Kanıtlanmamış yöntemler ve mucize vaat eden uygulamalar kullanılmaz.

Erişkinlerde ağrı yönetimi, kas güçlendirme ve kilo kontrolü sürdürülür.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: eğriliğin gözle görülür biçimde artması, omuz ve kalça hizasında belirginleşen fark, sırt ve bel ağrısının artması, nefes darlığı, bacaklarda uyuşma ve güçsüzlük, idrar kontrolünde değişiklik, korse altında yara gelişmesi, ergende belirgin ruhsal zorlanma.