Bel fıtığı nedir?

Bel fıtığı, omurlar arasındaki diskin dışarı taşarak sinir köküne baskı yapmasıdır. Tıpta lomber disk hernisi adı verilir.

Omurgada her iki omur arasında bir disk bulunur. Dışı sağlam bir halka, içi jel kıvamında bir çekirdektir; görevi yükü dağıtmak ve hareketi yumuşatmaktır.

Dış halkada yıpranma ya da yırtık oluşursa iç çekirdek dışarı taşar. Taşan doku sinir köküne değerse yakınmalar başlar.

Bu nedenle bel fıtığının tipik bulgusu belden çok bacağa vuran ağrıdır.

Ağrı kalçadan başlar, bacağın arka ya da yan yüzünden aşağı iner ve ayağa kadar ulaşabilir. Halk arasında siyatik olarak anılır.

Öksürme, hapşırma ve ıkınma ağrıyı belirgin biçimde artırır; bu artış tanıda yol gösterir.

Uyuşma ve karıncalanma sıklıkla eşlik eder. Bir bölüm hastada ayak bileğini ya da parmakları kaldırmakta güçsüzlük gelişir.

En önemli yanılgı görüntülemeyle ilgilidir.

Belirti vermeyen kişilerin önemli bir bölümünde de manyetik rezonansta disk taşması bulunur. Bu nedenle görüntülemede fıtık görülmesi tek başına ameliyat gerekçesi değildir.

Karar, muayene bulguları ile görüntülemenin uyuşmasına dayanır.

İyi haber şudur: hastaların büyük bölümü ameliyatsız iyileşir. Taşan doku zamanla küçülebilir ve yakınmalar haftalar içinde geriler.

İdrar ve dışkı kontrolünün kaybı ise acil bir tablodur ve beklenmez.

Tanının temeli öykü ve muayenedir.

Ağrının nerede başladığı, nereye yayıldığı, hangi hareketle arttığı ve ne kadar süredir var olduğu sorulur.

Bacağa yayılan ağrı, öksürükle artış ve uyuşma sorgulanır.

Güç kaybı, yürüyüşte değişiklik ve düşme ayrıca sorulur.

İdrar ve dışkı kontrolü, makat çevresinde uyuşma ve cinsel işlev değişikliği mutlaka sorgulanır; bu bulgular acil tabloyu gösterir.

Ateş, kilo kaybı, kanser öyküsü ve travma öğrenilir.

Muayenede yürüyüş, duruş ve bel hareketleri değerlendirilir.

Bacak germe testleri uygulanır; sinir kökü gerilimi bu yolla gösterilir.

Kas gücü, refleksler ve his dağılımı ölçülür; hangi sinir kökünün etkilendiği bu bulgularla belirlenir.

Görüntüleme her hastaya hemen yapılmaz.

Tipik yakınması olan ve kırmızı bayrak taşımayan hastalarda ilk haftalarda görüntüleme gerekmez; bu dönemde tedavi başlatılır.

Manyetik rezonans şu durumlarda istenir: ilerleyici güç kaybı, altı haftayı aşan ve tedaviye yanıtsız yakınmalar, cerrahi planlaması, kırmızı bayrak bulguları.

Görüntüleme bulgusu muayeneyle uyuşmalıdır; belirti vermeyen kişilerde de disk taşması bulunur.

Sinir iletim çalışmaları seçilmiş olgularda kullanılır.

Tedavinin ilk basamağı ameliyatsız yaklaşımdır ve hastaların büyük bölümü bu yolla iyileşir.

Uzun yatak istirahati önerilmez; iyileşmeyi geciktirir ve kas gücünü azaltır. Hareketli kalmak esastır.

Ağrı kesici ve kas gevşetici ilaçlar kullanılır; sinir ağrısına yönelik ilaçlar eklenebilir.

Fizik tedavi programı uygulanır: ağrı yönetimi, gövde kaslarının güçlendirilmesi, esneklik ve duruş eğitimi.

Egzersiz programı akut dönem geçtikten sonra kademeli artırılır.

Seçilmiş olgularda enjeksiyon tedavileri uygulanır.

Cerrahi belirli durumlarda gündeme gelir: ilerleyici ve belirgin güç kaybı, at kuyruğu sendromu, altı ile sekiz haftalık uygun tedaviye yanıt vermeyen ve yaşamı kısıtlayan ağrı.

Ameliyat kararı görüntülemeye değil, muayene ile görüntülemenin birlikte değerlendirilmesine dayanır.

Bel fıtığında en acil risk at kuyruğu sendromudur.

Bu tabloda omurilik kanalının alt ucundaki sinir demeti baskı altında kalır.

Bulguları şunlardır: idrar yapamama ya da idrar kaçırma, dışkı kontrolünün kaybı, makat ve uyluk iç yüzünde uyuşma, iki bacakta birden güçsüzlük.

Bu tablo acil cerrahi gerektirir; saatler kalıcı hasarı belirler.

İkinci risk ilerleyici güç kaybıdır. Ayak bileğini kaldıramama ve yürürken ayak sürtme bu grupta değerlendirilir ve gecikilmez.

Uzun süren sinir baskısı kalıcı uyuşma ve güç kaybı bırakabilir.

Uzun yatak istirahati önlenebilir bir zarardır; kas gücünü azaltır ve iyileşmeyi geciktirir.

Gereksiz erken görüntüleme ve gereksiz cerrahi bir başka risktir; belirti vermeyen disk taşmaları ameliyat gerekçesi değildir.

Ameliyat sonrası nüks ve yara sorunları görülebilir.

Ağrı korkusuyla hareketten kaçınmak kronik ağrıya zemin hazırlar.

Uygulayıcısı belirsiz manipülasyon girişimleri ciddi zarar verebilir.

Korunmada gövde kaslarının güçlü tutulması ilk sıradadır.

Düzenli egzersiz yapılır; yürüyüş, yüzme ve gövde güçlendirme programları önerilir.

Ağır kaldırma tekniği düzeltilir: dizden çökülür, yük gövdeye yakın tutulur, bel bükülüp döndürülmez.

Çok ağır yükler tek başına kaldırılmaz.

Uzun süre aynı pozisyonda oturulmaz; saat başı ayağa kalkılır.

Çalışma düzeni ayarlanır: sırt destekli sandalye, ayak ve ekran yüksekliği.

Kilo kontrolü sağlanır.

Sigara bırakılır; diskin beslenmesini bozar.

Uyku düzeni ve yatak seçimi gözden geçirilir; çok yumuşak yatak kullanılmaz.

Gebelikte bel koruma önlemleri erken alınır.

İdrar ve dışkı kontrolüyle ilgili değişiklikte beklenmez.

Bel fıtığında günlük düzen iyileşmenin en belirleyici parçasıdır.

Hareketli kalınır; uzun yatak istirahati yapılmaz. Ağrının izin verdiği ölçüde günlük etkinlikler sürdürülür.

Kısa ve sık yürüyüşler yapılır.

Akut dönemde ağrıyı artıran hareketler kısa süreli sınırlanır; tümüyle hareketsiz kalınmaz.

Uzun süre oturulmaz; her yarım saatte ayağa kalkılır.

Otururken bel desteklenir; ayaklar yere tam basar.

Araç kullanırken koltuk dik ayarlanır ve uzun yolda ara verilir.

Ağır kaldırılmaz; kaldırmak gerekiyorsa dizden çökülür ve bel döndürülmez.

Yataktan kalkarken yan dönülüp elle destek alınarak kalkılır.

Çok yumuşak yatak kullanılmaz; orta sertlikte yatak tercih edilir.

Yan yatarken dizler arasına, sırtüstü yatarken dizlerin altına yastık konur.

Sıcak uygulama kas spazmını, soğuk uygulama akut ağrıyı azaltabilir; kişiye göre denenir.

Fizik tedavi ve egzersiz programı düzenli sürdürülür; yakınma azalınca bırakılmaz.

Gövde kaslarını güçlendiren egzersizler hekim ya da fizyoterapist gözetiminde artırılır.

Yüzme ve su içi egzersizler bel yükünü azaltır.

Kilo kontrolü sağlanır.

Sigara bırakılır.

İlaçlar hekimin belirttiği süre ve dozda kullanılır.

Ağrının yeri, şiddeti ve hangi hareketle arttığı kaydedilir.

Uygulayıcısı belirsiz manipülasyon girişimlerinden uzak durulur.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: idrar yapamama ya da idrar kaçırma, dışkı kontrolünün kaybı, makat ve uyluk iç yüzünde uyuşma, iki bacakta birden güçsüzlük, ilerleyen ayak düşmesi, ateşle birlikte bel ağrısı, travma sonrası şiddetli ağrı, kilo kaybının eşlik etmesi.