Göz tembelliği (ambliyopi) nedir?

Göz tembelliği, gözün yapısı sağlam olduğu hâlde görmenin gelişmemesi durumudur. Tıpta ambliyopi denir. Sorun gözde değil, beynin o gözden gelen görüntüyü kullanmayı öğrenememesindedir.

Görme doğuştan hazır gelmez; ilk yıllarda gelişir. Beyin, iki gözden gelen net görüntülerle bu beceriyi kurar. Bir gözden bulanık, bozuk ya da kaymış bir görüntü gelirse beyin o gözü bastırır ve net olanı kullanır. Bastırılan göz zamanla görmeyi öğrenemez.

Üç ana neden vardır. Birincisi kırma kusurudur: iki göz arasında belirgin numara farkı bulunması ya da her iki gözde yüksek numara olması. İkincisi kaymadır; beyin çift görmemek için kayan gözü bastırır. Üçüncüsü görüntüyü engelleyen bir durumdur: doğuştan katarakt, göz kapağı düşüklüğü, kornea bulanıklığı.

En önemli özelliği zamana bağlı olmasıdır. Görme gelişimi ilk yıllarda hızlıdır ve yaklaşık yedi ile sekiz yaşa kadar sürer. Bu dönemde tedavi edilirse görme büyük ölçüde kazanılır; dönem kapandıktan sonra kazanım belirgin biçimde azalır.

En tehlikeli tarafı sessiz olmasıdır. Çocuk tek gözüyle iyi gördüğü için yakınmaz. Aile de fark etmez. Bu nedenle görme taraması, yakınma beklenmeden yapılması gereken bir kontroldür.

Tanı göz hekiminin muayenesiyle konur. Her göz ayrı ayrı değerlendirilir; konuşamayan çocuklarda bile bakışın izlenmesi ve göz kapatma testleriyle değerlendirme yapılabilir.

Damla ile göz bebeği genişletilerek yapılan muayene bu tabloda esastır. Çocuklarda gözün odaklama gücü yüksek olduğu için damlasız ölçüm gerçek numarayı gizler. Aynı muayenede göz dibi incelenir ve görüntüyü engelleyen bir durum olup olmadığına bakılır.

Tedavinin iki adımı vardır ve sıraları şaşırılmaz.

Birinci adım görüntüyü netleştirmektir: numara varsa gözlük verilir, doğuştan katarakt gibi engel varsa cerrahi olarak kaldırılır. Bir grup çocukta yalnız gözlükle görme belirgin biçimde düzelir.

İkinci adım tembel gözü çalıştırmaktır. En bilinen yöntem sağlam gözün kapatılmasıdır. Kapama süresi tembelliğin derecesine göre günde birkaç saatten tam güne kadar değişir ve hekim tarafından belirlenir. Alternatif olarak sağlam göze damla damlatılarak geçici bulanıklaştırma yapılabilir; bu yöntem kapamayı kabul etmeyen çocuklarda kullanılır.

Kayma varsa ayrıca ele alınır; gözlük, kapama ve gerektiğinde cerrahi birlikte planlanır.

İzlem düzenlidir. Görme belirli aralıklarla ölçülür ve kapama süresi buna göre güncellenir. Tedavi bittikten sonra da bir süre izlem sürer, çünkü görme geri kayabilir.

Başarı en çok iki şeye bağlıdır: erken başlamak ve kapamaya uyum sağlamak.

Bu tablonun asıl riski, fark edilmediğinde kalıcı görme kaybına yol açmasıdır.

Tedavi edilmeyen göz tembelliğinde o gözün görmesi ömür boyu düşük kalır. Bu, tek gözle yaşamak anlamına gelmez ama derinlik algısı bozulur ve bazı meslekler için engel oluşturur.

İkinci ve sık atlanan risk şudur: sağlam gözde ileride bir sorun geliştiğinde kişinin görme yedeği kalmaz. Bu nedenle göz tembelliği yalnız çocukluk dönemini değil tüm yaşamı ilgilendirir.

Derinlik algısı kaybı günlük hayatta kendini gösterir: merdiven inmek, araç kullanmak, top oyunları ve el becerisi gerektiren işler zorlaşır.

Geç kalma riski en çok taramanın atlanmasıyla ilgilidir. Çocuk yakınmadığı için aile durumu fark etmez; bu yüzden görme taraması yakınma beklenmeden yapılır.

Korunmanın karşılığı erken tarama ve tedaviye uyumdur.

Tarama takvimi şöyle işler: yenidoğan döneminde göz kontrolü, ardından çocuk izlemleri sırasında değerlendirme, okul öncesi dönemde ise ayrıntılı göz muayenesi. Ailede kayma, göz tembelliği ya da yüksek numara öyküsü varsa muayene daha erken yapılır.

Riskli gruplarda izlem sıklaşır: erken doğan bebekler, doğuştan göz sorunu bulunanlar, gelişim geriliği olan çocuklar.

Kapama tedavisine uyum korunmanın parçasıdır. Çocuk bunu reddedebilir; ailenin sabırlı ve tutarlı olması sonucu doğrudan belirler.

Tedavi büyük ölçüde evde yürür; ailenin tutumu sonucu belirler.

Kapama saatine uyulur. Hekimin verdiği süre eksiksiz uygulanır. Kısa kesmek ya da bazı günler atlamak tedaviyi uzatır ve kazanımı azaltır.

Kapama zamanı iyi seçilir. Çocuğun gözünü aktif kullandığı etkinliklere denk getirmek etkiyi artırır: kitap bakmak, boyama, yapboz, ekran yerine yakın çalışma.

Çocuk sürece dahil edilir. Renkli ve desenli kapaklar, takvim üzerinde yıldız sistemi ve kısa hedefler uyumu artırır. Ceza yerine övgü işe yarar.

Okul bilgilendirilir. Öğretmenin durumu bilmesi, çocuğun tahtaya yakın oturtulması ve alay edilmesinin önlenmesi gerekir.

Gözlük sürekli kullanılır. Yalnız kapama sırasında değil, tüm gün takılması gerekir; gözlüğün doğru oturması ve camların temiz olması kontrol edilir.

Damla ile bulanıklaştırma yöntemi kullanılıyorsa damla saatine uyulur ve güneşte gözlük kullanılır.

Spor ve oyun sürdürülür; koruyucu gözlük gerekiyorsa kullanılır.

Kontrol randevuları aksatılmaz. Görme belirli aralıklarla ölçülmeden kapama süresi doğru ayarlanamaz.

Tedavi bittikten sonra da izlem sürer, çünkü görme geri kayabilir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: kapatılan gözde kızarıklık ve tahriş, çocuğun kapamayı tamamen reddetmesi, kaymanın artması ya da yeni başlaması, gözde ağrı, ani görme azalması, gözbebeğinde beyazlık, baş ağrısı ve çift görme.