Sporcu sakatlığı nedir?

Sporcu sakatlığı, spor ve fiziksel etkinlik sırasında kas, tendon, bağ, kemik ve eklemlerde oluşan yaralanmaların tümüdür.

İki ana gruba ayrılır ve bu ayrım hem tedaviyi hem korunmayı belirler.

Ani yaralanmalar belirli bir anda oluşur: burkulma, kas yırtığı, çıkık, kırık ve bağ yaralanmaları. Kişi olayı hatırlar ve çoğunlukla bir ses ya da kopma hissi tarif eder.

Aşırı kullanım yaralanmaları ise sinsi başlar. Tekrarlayan yüklenme sonucu doku kendini onaramaz; tendon iltihapları, zorlanma kırıkları ve ağrı sendromları bu gruptadır.

Aşırı kullanım grubunun ortak nedeni yükün çok hızlı artırılmasıdır. Süre, yoğunluk ya da sıklık birden yükseltildiğinde doku uyum sağlayamaz.

Bu nedenle en etkili korunma yükü kademeli artırmaktır.

Ani yaralanmalarda ilk kırk sekiz saat belirleyicidir. Bu dönemde bölge korunur, yükten kurtarılır, soğuk uygulanır, baskı yapılır ve yükseltilir.

Eski öneri olan tam istirahat artık kullanılmaz; erken ve kontrollü hareket iyileşmeyi hızlandırır.

En zararlı davranış ağrıyı bastırıp devam etmektir. Ağrı kesici alarak oynamaya devam etmek küçük bir yaralanmayı büyütür.

Spora dönüş de ölçütlere bağlıdır. Ağrının geçmesi tek başına yeterli değildir; hareket açıklığı, kas gücü ve sportif beceriler geri kazanılmadan dönülmemelidir.

Erken dönüş, yeniden yaralanmanın en sık nedenidir.

Değerlendirmede yaralanmanın nasıl olduğu, ne zaman olduğu, ses duyulup duyulmadığı ve devam edilip edilemediği sorgulanır.

Aşırı kullanımda ağrının ne zaman başladığı, antrenman düzeninde ne değiştiği ve yükün nasıl artırıldığı öğrenilir.

Muayenede şişlik, hassasiyet, hareket açıklığı, kas gücü ve eklem sağlamlığı değerlendirilir.

Dolaşım ve sinir muayenesi yapılır.

Röntgen kırık kuşkusunda çekilir.

Ultrason tendon ve kas yaralanmalarını gösterir; dinamik değerlendirme sağlar.

Manyetik rezonans bağ, menisküs ve kıkırdak yaralanmalarında istenir; her yaralanmada gerekmez.

Zorlanma kırığı düşünülüyorsa erken dönemde röntgen normal olabilir; manyetik rezonans daha duyarlıdır.

Tedavide ilk kırk sekiz saatte bölge korunur, uygun ölçüde yükten kurtarılır, soğuk uygulanır, elastik bandajla baskı yapılır ve yükseltilir.

Tam istirahat önerilmez. Ağrı sınırında ve kontrollü hareket erken başlatılır; bu yaklaşım iyileşmeyi hızlandırır.

Ağrı kesiciler kısa süreli kullanılır; ağrıyı bastırıp etkinliğe devam etmek için kullanılmaz.

Rehabilitasyon programı fizyoterapist tarafından planlanır. Hareket açıklığı, kas gücü, denge ve spora özgü beceriler sırayla çalışılır.

Aşırı kullanım yaralanmalarında yük düzenlemesi tedavinin merkezindedir; etkinlik tamamen kesilmez, uyarlanır.

Teknik ve ekipman gözden geçirilir.

Cerrahi, belirli bağ yaralanmaları, kaymış kırıklar ve tedaviye yanıtsız olgularda uygulanır.

Spora dönüş ölçütlere göre yapılır: ağrısızlık, tam hareket açıklığı, karşı tarafa yakın kas gücü ve spora özgü testlerin başarılması.

Bu ölçütler sağlanmadan dönmek yeniden yaralanma riskini belirgin biçimde artırır.

Sporcu sakatlıklarında en büyük risk erken dönüş ve tamamlanmamış rehabilitasyondur.

Yeniden yaralanma oranı, programını tamamlamayan sporcularda belirgin biçimde yüksektir.

Bağ yaralanmalarının atlanması eklem dengesini bozar ve ileride kireçlenmeyi hızlandırır.

Zorlanma kırıklarının ihmal edilmesi tam kırığa dönüşebilir.

Ağrı kesiciyle devam etmek küçük bir yaralanmayı ciddi bir tabloya çevirir.

Çocuk ve ergenlerde büyüme plağı yaralanmaları ayrıca önemsenir; bu bölgedeki hasar büyümeyi etkileyebilir.

Tek spora erken yönelme ve yıl boyu aynı sporu yapma çocuklarda aşırı kullanım yaralanmalarını artırır; farklı sporlara yönlendirme koruyucudur.

Kadın sporcularda üç başlık birlikte değerlendirilir: yetersiz enerji alımı, adet düzensizliği ve kemik sağlığında bozulma. Bu tablo zorlanma kırığı riskini artırır ve sorgulanmalıdır.

Sıcak ortamda uzun süreli etkinlik sıcak çarpması ve kas yıkımına yol açabilir.

Baş travmaları ayrı bir başlıktır; sarsıntı geçiren sporcu aynı gün oyuna döndürülmez.

Korunmada yükün kademeli artırılması ilk sıradadır; haftalık artış ölçülü tutulur.

Isınma yapılır; sporun kendisine benzeyen hareketlerle yapılan ısınma en etkilidir.

Kas gücü ve denge çalışmaları düzenli uygulanır; bu programların yaralanmayı azalttığı gösterilmiştir.

Esneklik çalışmaları eklenir.

Teknik doğru öğrenilir; hatalı teknik yükü yanlış dokulara aktarır.

Ayakkabı ve ekipman uygun seçilir ve zamanında yenilenir.

Uyku ve beslenme düzeni sağlanır; yorgunluk yaralanmanın bilinen nedenidir.

Sıvı alımı sürdürülür.

Önceki yaralanma tam iyileştirilir; yarım kalan rehabilitasyon en güçlü risk etkenidir.

Dinlenme günleri programa yazılır.

Sakatlık sonrası dönemde yapılanlar iyileşme süresini ve yeniden yaralanma riskini doğrudan belirler.

İlk kırk sekiz saatte bölge korunur ve uygun ölçüde yükten kurtarılır; tam hareketsizlik yapılmaz.

Soğuk uygulama yapılır: bez arasına sarılmış buz, on beş dakikalık aralarla.

Elastik bandajla baskı uygulanır; bandaj çok sıkı sarılmaz, parmaklarda uyuşma ve renk değişikliği olursa gevşetilir.

Bölge kalp seviyesinin üzerine yükseltilir.

İlk günlerde sıcak uygulama, masaj ve alkolle ovma yapılmaz; kanamayı ve şişliği artırır.

Ağrı sınırında hareket erken başlatılır.

Rehabilitasyon programı aksatılmaz; ağrı geçti diye bırakılmaz.

Spora dönüş ölçütlere göre yapılır: ağrısızlık, tam hareket açıklığı, karşı tarafa yakın kas gücü ve spora özgü testler.

Dönüş kademeli olur; önce düz koşu, sonra yön değiştirme, en son temas ve maç.

Ağrı kesici alıp oynamaya devam edilmez.

Antrenman günlüğü tutulur: süre, yoğunluk ve ağrı düzeyi yazılır. Bu kayıt yükün nasıl arttığını gösterir.

Haftalık yük artışı ölçülü tutulur.

Isınma ve soğuma her seansta yapılır.

Uyku düzeni korunur; iyileşme büyük ölçüde uykuda olur.

Beslenme desteklenir; protein her öğüne yayılır ve yeterli enerji alınır.

Sıvı alımı sürdürülür.

Ayakkabı ve ekipman gözden geçirilir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: üzerine basamama ve kullanamama, eklemde şekil bozukluğu, belirgin şişlik ve morarma, eklemde boşalma ve kilitlenme, uyuşma ve güçsüzlük, birkaç günde azalmayan ağrı, gece ağrısı, spor sırasında ağrının başlaması, baş travması ve sarsıntı bulguları, çocuklarda eklem çevresi ağrı ve şişlik.