Kuduz nedir?

Kuduz, virüsün sinir sistemine yerleşmesiyle gelişen ve belirtiler başladıktan sonra neredeyse her zaman ölümle sonuçlanan bir hastalıktır.

Bu iki cümle sayfanın tamamını özetler: hastalık ölümcüldür ama temas sonrası uygulanan koruma ile tamamen önlenebilir.

Virüs enfekte hayvanın tükürüğünde bulunur. Isırma en sık bulaş yoludur; tırmalama, yalama ve açık yaraya ya da mukozaya tükürük teması da bulaştırır.

Ülkemizde en sık kaynak köpek ve kedidir. Yarasa, tilki, kurt, çakal ve gelincik gibi yabani hayvanlar da taşıyıcıdır.

Toplumda iki yanlış inanış yaygındır. Birincisi hayvanın sağlıklı görünmesinin güvence sayılmasıdır; oysa hayvan belirtiler başlamadan iki üç gün önce virüsü tükürüğüyle yayabilir.

İkincisi kedi tırmığının bulaştırmayacağı düşüncesidir; tırnakta tükürük bulunabilir ve bu yolla bulaş bildirilmiştir.

Kuluçka süresi değişkendir. Çoğunlukla bir ile üç ay arasındadır ama daha kısa ya da bir yılı aşacak kadar uzun olabilir. Isırığın yeri belirleyicidir: yüz, baş ve boyun ısırıklarında süre kısalır.

Belirtiler başladığında tedavi yoktur. Bu nedenle tüm çaba temas sonrası korumaya yöneliktir.

Yaranın hemen ve doğru yıkanması, tek başına riski belirgin biçimde azaltan bir adımdır; bu, en sık atlanan basit önlemdir.

İnsanda tanı, belirtiler ortaya çıktıktan sonra klinik olarak konur ve bu aşamada tedavi seçeneği kalmaz.

Bu nedenle tüm yaklaşım temas sonrası korumaya dayanır ve bu koruma yüksek oranda etkilidir.

Temas sonrası yapılacaklar bir sıra izler ve ilk adım evde başlar.

Yara en az on beş dakika bol akan su ve sabunla yıkanır. Bu adım virüs yükünü belirgin biçimde azaltır ve atlanmamalıdır.

Ardından varsa antiseptik uygulanır.

Yara dikilmez ya da mümkün olduğunca geç dikilir; kapatmak virüsün dokuda kalmasını kolaylaştırır.

En yakın sağlık kuruluşuna başvurulur. Ülkemizde kuduz riskli temas bildirimi zorunludur ve aşı uygulaması kamu tarafından yürütülür.

Değerlendirmede temasın niteliği, hayvanın türü, aşı durumu ve gözlem olanağı birlikte ele alınır.

Buna göre aşı şeması başlanır. Şiddetli temaslarda ayrıca bağışıklık serumu uygulanır; bu serum yara çevresine verilir.

Aşı ve serum kararı ile şeması hekim tarafından belirlenir; bu sayfada doz verilmez.

Evcil hayvan gözlem altına alınabilir. Hayvan on gün boyunca izlenir; sağlıklı kalırsa aşı şeması kesilebilir. Bu karar da hekime aittir.

Yabani hayvan ve yarasa temaslarında gözlem yapılmaz; koruma başlatılır.

Tetanoz açısından da değerlendirme yapılır ve gerekiyorsa aşı uygulanır.

Yara enfeksiyonu açısından antibiyotik verilebilir.

Koruma başladıktan sonra şema tamamlanır; dozların atlanması korumayı bozar.

Kuduzun riski mutlaktır: belirtiler başladıktan sonra hastalık neredeyse her zaman ölümle sonuçlanır.

Buna karşılık temas sonrası koruma uygulandığında hastalık tamamen önlenir. Bu iki gerçek birlikte akılda tutulmalıdır.

En büyük risk gecikmedir. Kişi yarayı küçük görür, hayvanın sağlıklı olduğunu düşünür ya da başvurmayı erteler.

Hayvanın sağlıklı görünmesi güvence değildir; virüsü belirtiler başlamadan önce de yayabilir.

Kedi tırmığı hafife alınır; tırnakta tükürük bulunabilir ve bulaş bildirilmiştir.

Yarasa teması ayrıca vurgulanmalıdır. Yarasa ısırığı çok küçük olabilir ve fark edilmeyebilir; odada yarasa bulunan uyuyan kişi ya da küçük çocuk için değerlendirme istenir.

Yüz, baş, boyun ve el ısırıkları daha risklidir; sinir uçlarının yoğun olduğu bölgelerde kuluçka süresi kısalır.

Çocuklar daha çok risk altındadır; hayvanlara yakın davranır ve ısırıkları çoğunlukla yüz bölgesindedir. Ayrıca temas ettiklerini söylemeyebilirler.

Aşı şemasının yarım bırakılması korumayı bozar.

Korunmada evcil hayvanların aşılanması ilk sıradadır; bu, insan kuduzunu önlemenin en etkili yoludur.

Sokak hayvanlarına elle dokunulmaz ve beslenirken temastan kaçınılır.

Çocuklara hayvanlarla nasıl davranacakları öğretilir: yemek yiyen, uyuyan ve yavrusuyla olan hayvana yaklaşılmaz.

Her temas ailelere bildirilmesi gereken bir olay olarak anlatılır.

Ölü hayvana ve yarasaya çıplak elle dokunulmaz.

Riskli bölgelere seyahat edenler ve hayvanlarla çalışanlar için önceden aşı seçeneği vardır; hekimle konuşulur.

Her ısırık ve tırmalanmada yara hemen yıkanır ve sağlık kuruluşuna başvurulur.

Bu hastalıkta evde yapılacak tek şey vardır ve o da hayat kurtarır: yarayı doğru yıkamak ve hemen başvurmak.

Yara en az on beş dakika bol akan su ve sabunla yıkanır. Süre kısa tutulmaz; bu adım virüs yükünü belirgin biçimde azaltır.

Yara ovularak değil, akan su altında bolca yıkanır.

Varsa antiseptik uygulanır.

Yara sıkıca kapatılmaz ve dikilmesi için ısrar edilmez.

Yara üzerine toprak, kül, salça, diş macunu ve benzeri maddeler sürülmez.

Hemen en yakın sağlık kuruluşuna başvurulur; beklenmez.

Hayvanın türü, sahipli olup olmadığı, aşı durumu ve nerede olduğu bilgisi hekime verilir.

Sahipli hayvan gözlem altına alınabilir; hayvan öldürülmez, çünkü on günlük gözlem karar için değerlidir.

Hayvan kaçtıysa ya da yabani bir hayvansa bu bilgi verilir; bu durumda koruma başlatılır.

Aşı şeması başlandıysa randevular aksatılmaz ve tüm dozlar tamamlanır.

Aşı sırasında bağışıklığı baskılayan ilaç kullanılıyorsa hekime bildirilir.

Tetanoz aşı durumu da bildirilir.

Yara bölgesinde kızarıklık, akıntı ve ateş gelişirse başvurulur.

Çocuklara hayvan temasını mutlaka söylemeleri öğretilir.

Evcil hayvanların aşıları düzenli yaptırılır.

Beklemeden başvurulması gereken durumlar şunlardır: her ısırık ve tırmalanma, açık yaraya ya da ağız ile göz çevresine hayvan tükürüğü teması, yarasa ile temas, ölü yabani hayvana çıplak elle dokunma, yurt dışında hayvan teması, hayvanda davranış değişikliği ve salya artışı gözlenmesi.