Erken ergenlik nedir?

Erken ergenlik, ergenlik bulgularının olağan yaştan önce başlamasıdır. Tıpta puberte prekoks adı verilir.

Ergenlik beyindeki bir merkezin uyarılmasıyla başlar. Bu merkez yumurtalık ve testislere sinyal gönderir; cinsiyet hormonları salgılanır ve bedensel değişim başlar.

Kızlarda ilk bulgu meme gelişimidir; erkeklerde testis büyümesidir.

Kızlarda sekiz yaşından önce, erkeklerde dokuz yaşından önce başlayan bulgular erken kabul edilir ve incelenir.

İki ana biçimi vardır ve ayrım tedaviyi belirler.

Gerçek erken ergenlikte beyindeki merkez zamanından önce çalışmaya başlar. Sıralı ve olağan bir ergenlik yaşanır ama erken.

Bu biçim kızlarda daha sıktır ve çoğunda belirgin bir neden bulunamaz. Erkeklerde ise altta yatan bir neden bulunma olasılığı daha yüksektir ve inceleme daha ayrıntılı yapılır.

Yalancı erken ergenlikte beyin merkezi devrede değildir. Hormon başka bir kaynaktan gelir: yumurtalık ya da testis kitleleri, böbrek üstü bezi hastalıkları ve dışarıdan alınan hormon içeren ürünler.

Bir de kısmi biçimler vardır. Yalnız meme gelişimi ya da yalnız koltuk altı ve kasık kıllanması görülür; diğer bulgular ilerlemez ve çoğu izlemle takip edilir.

Ailelerin en sık yanılgısı bu bulguları olumlu bir gelişme sanmaktır.

Erken ergenlikte çocuk önce yaşıtlarından uzun olur ama kemik uçları erken kapanır; sonuçta erişkin boyu beklenenden kısa kalır.

Değerlendirme ayrıntılı öyküyle başlar.

Bulguların ne zaman başladığı, hangi sırayla ilerlediği ve ne hızda geliştiği sorulur.

Boy uzama hızı ayrıca sorgulanır; kısa sürede belirgin uzama tabloyu destekler.

Ailede ergenlik yaşı, anne ve babanın boyu öğrenilir.

Hormon içeren krem, ilaç ve takviye kullanımı sorgulanır.

Baş ağrısı, görme değişikliği ve nörolojik yakınmalar ayrıca sorulur.

Muayenede boy, kilo ve büyüme eğrisi değerlendirilir.

Ergenlik bulguları evrelendirilir; kızlarda meme, erkeklerde testis boyutu ölçülür.

Deride lekeler ve diğer sistem bulguları aranır.

Sol el bileği filmiyle kemik yaşı belirlenir. Kemik yaşının takvim yaşından ileri olması tanının anahtar bulgularındandır.

Hormon testleri istenir; uyarı testi gerçek ile yalancı biçimi ayırmada kullanılır.

Kızlarda rahim ve yumurtalık ultrasonu yapılır.

Erkeklerde testis muayenesi ve gerekirse ultrason yapılır.

Gerçek erken ergenlik saptanan çocuklarda beyin görüntülemesi istenir; erkeklerde bu inceleme daha kesin biçimde uygulanır.

Böbrek üstü bezi hastalıkları için ek testler yapılır.

Tiroit işlevleri değerlendirilir.

Tedavi kararı tabloya göre verilir; her erken bulgu tedavi gerektirmez.

Yavaş ilerleyen ve kemik yaşı ileri olmayan olgularda izlem seçilir; bu çocuklar belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir.

Hızlı ilerleyen gerçek erken ergenlikte ergenliği durduran iğne tedavisi uygulanır. Bu tedavi düzenli aralıklarla yapılır ve ergenlik yeniden başlatılana kadar sürer.

Amaç erişkin boy kaybını azaltmak ve çocuğun yaşına uygun bir gelişim izlemesini sağlamaktır.

Tedavi kesildiğinde ergenlik yeniden başlar; üreme yeteneği etkilenmez.

Yalancı biçimde tedavi kaynağa yönelir: kitle çıkarılır, böbrek üstü bezi hastalığı tedavi edilir, hormon içeren ürün kesilir.

Erken ergenliğin en somut sonucu erişkin boy kaybıdır.

Cinsiyet hormonları kemik uçlarındaki büyüme bölgelerini olgunlaştırır. Bu bölgeler erken kapanırsa uzama süresi kısalır.

Çocuk bir dönem yaşıtlarından uzun görünür ama erişkin boyu beklenenden kısa kalır.

Bu nedenle erken bulgular olumlu bir gelişme olarak değerlendirilmez.

İkinci risk altta yatan hastalığın gözden kaçmasıdır. Beyin, yumurtalık, testis ve böbrek üstü bezi kaynaklı tablolar bu yolla ortaya çıkabilir.

Erkeklerde altta yatan neden bulunma olasılığı daha yüksektir; bu grupta inceleme atlanmaz.

Baş ağrısı, görme değişikliği ve kusma eşlik ediyorsa değerlendirme geciktirilmez.

Ruhsal ve sosyal etkiler ayrı bir başlıktır. Bedeni yaşıtlarından farklı gelişen çocuk kendini uyumsuz hisseder, akran ilişkilerinde zorlanır ve alay konusu olabilir.

Erken adet gören kız çocuğu bu değişime yaşça hazır değildir.

Bu çocuklar istismara karşı daha kırılgan olabilir; aile bilgilendirilir ve çocuk yaşına uygun biçimde korunur.

Hormon içeren krem ve takviyelerin bilinçsiz kullanımı önlenebilir bir nedendir.

Korunmada çocuğun büyümesinin izlenmesi ilk sıradadır. Boy ve kilo düzenli ölçülür ve büyüme eğrisine işlenir.

Çocuk sağlığı izlem randevuları aksatılmaz.

Hormon içeren krem, ilaç ve takviyeler çocuğun ulaşabileceği yerde tutulmaz ve hekim önerisi olmadan kullanılmaz.

Sağlıklı kilo korunur; fazla kilo erken ergenlikle ilişkilidir.

Dengeli beslenme sürdürülür ve işlenmiş gıda azaltılır.

Düzenli fiziksel etkinlik sağlanır.

Uyku düzeni korunur.

Erken bulgular fark edildiğinde beklenmez.

Erken ergenlik sürecinde ailenin yaklaşımı çocuğun uyumunu belirler.

Boy ve kilo düzenli ölçülür; ölçümler tarih yazılarak kaydedilir ve kontrollerde hekime gösterilir.

Ergenlik bulgularının ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği not edilir.

Çocuğa yaşına uygun bir dille açıklama yapılır. Bedeninde olanların bir hastalık değil, zamanından önce başlayan bir gelişim olduğu anlatılır.

Çocuğun sorularına açık ve sakin biçimde yanıt verilir.

Kız çocuklarına adet dönemi önceden anlatılır; gerekli malzeme ve okuldaki düzenleme hazırlanır.

Okul ve öğretmen gerektiği ölçüde bilgilendirilir.

Alay ve dışlanma açısından çocuk izlenir; sıkıntı görülürse okul rehberliğinden destek alınır.

Beden değişikliği nedeniyle çocuğa yaşından büyükmüş gibi davranılmaz; beklentiler takvim yaşına göre tutulur.

Mahremiyet eğitimi yaşa uygun biçimde verilir.

Hormon içeren krem, ilaç ve takviyeler çocuğun ulaşamayacağı yerde tutulur.

Dengeli beslenme sürdürülür; şekerli içecek ve işlenmiş gıda azaltılır.

Günlük fiziksel etkinlik sağlanır ve ekran süresi sınırlanır.

Uyku düzeni korunur.

Tedavi başlandıysa iğne randevuları aksatılmaz; gecikme tedavinin etkisini azaltır.

Tedavi sırasında baş ağrısı, görme değişikliği ve enjeksiyon yerinde tepki hekime bildirilir.

Kontrol muayeneleri ve kemik yaşı takibi hekimin belirttiği aralıkla yapılır.

Hekime başvuru gerektiren durumlar şunlardır: bulguların hızla ilerlemesi, baş ağrısı ve kusma, görme değişikliği, ani boy uzaması, kızlarda erken kanama, deride yaygın lekeler, karında ele gelen kitle, tedavi sırasında beklenmeyen yakınmalar.